فهرست مطالب
فصل اول2
فهرست مطالب
فصل اول2
1ـ1ـ بیان مسئله پژوهش2
1-2- هدف های پژوهش3
1-3- اهمیت موضوع پژوهش وانگیزش انتخاب آن3
1-4- سوالات و فرضیه های پژوهش4
1-4-1- سوالات پژوهش4
1-4-2- فرضیات پژوهش4
1-5- حدود و چهار چوب نظری پژوهش5
1-6- تعاریف عملیاتی متغیرهاواصطلاحات کلیدی5
1-7- روش تحقیق5
1-8- قلمرو تحقیق5
1-9- جامعه و حجم نمونه6
1-10- محدودیت ها و مشکلات تحقیق6
فصل دوم7
2-1- بنا ها و کاربرد آن ها7
2-1-1- مسجد8
2-1-2- مدرسه11

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2-1-3- حمام13
2-1-4- بازار، میدان14
2-1-5- کاروانسرا،آب انبار16
2-2- تزئینات معماری17
2-2-1- نقشمایه های هندسی19
2-2-2- نقشمایه های گیاهی20
2-2-3- نقشمایه های حیوانی23
2-2-4- نقشمایه های انسانی24
2-2-5- تزئینات نوشتاری25
2-3- کرمان26
2-3-1- موقعیت جغرافیایی استان کرمان26
2-3-2- وجه تسمیه کرمان27
2-3-3- دین ومذهب در کرمان28
2-4- عصر صفوی30
2-4-1- کرمان در عصر صفویه و قاجار31
2-5- پیشینه تحقیق32
فصل سوم38
3-1- تاریخچه و ویژگیهای مجموعه گنجعلیخان38
3-1-1- کاروانسرای گنجعلیخان39
3-1-2- مسجد گنجعلیخان41

3-1-3- حمام گنجعلیخان41
3-1-4- آب انبارگنجعلیخان44
3-1-5- ضرابخانه گنجعلیخان45
3-1-6- بازار ومیدان گنجعلیخان45
3-2- بررسی نقوش مجموعه گنجعلیخان47
3-2-1- نماد های طبیعت و زندگی47
3-2-1-1- درخت47
3-2-1-2- خورشید (شمسه)48
3-2-1-3- شیر وخورشید50
3-2-1-4- آب52
3-2-2- نماد های موجودات افسانه ای52
3-2-2-1- سیمرغ52
3-2-2-2- اژدها55
3-2-2-3- دیو57
3-2-2-4- فرشته59
3-2-3- نمادهای حیوانات و پرندگان60
3-2-3-1- شیر60
3-2-3-2- اسب62
3-2-3-3- طاووس64
3-2-3-4- ماهی67
3-2-3-5- درنا67
فصل چهارم69
4-1-روش تحقیق69
4-2- جامعه آماری69
4-3- حجم نمونه و روش اندازه گیری70
4-4- ابزار جمع آوری اطلاعات70
4-5- روش تجزیه و تحلیل داده ها70
فصل پنجم72
5-1- تاریخچه‌ تصویرسازی72
5-2- اهداف تصویرسازی75
5-3- نگاه تاریخی به افسانه های مصور76
5-4- تصویر سازی افسانه ها در ایران77
5-5- نقش عناصر ایرانی، اسلامی در تصویرسازی79
فصل ششم90
6-1- نتیجه گیری90
عنوان پروژه عملی: تصویر سازی افسانه هفت واد93
پیوست ها95
تصاویر96
تصاویر نتیجه گیری104
تصاویر کار عملی109
فهرست منابع و ماخذ116
فهرست تصاویر
شکل 3-1 نقش سیمرغ و اژدها، کاروانسرای گنجعلیخان96
شکل3-2 نقوش حیوانی، کاروانسرای گنجعلیخان97
شکل 3-3 نقش خورشید،کاروانسرای گنجعلیخان98
شکل3-4 طرح ها و نقوش سقف مسجد گنجعلیخان98
شکل 3-5 نورگیرهای مشبک ،مسجد گنجعلیخان99
شکل 3-6 نقاشیهای سردر ورودی حمام گنجعلیخان99
شکل 3-7 مجسمه های اقشار و طبقات مختلف جامعه در حمام گنجعلیخان100
شکل 3-8 نقاشی های مربوط به دوره قاجار، سر در ورودی حمام گنجعلیخان100
شکل 3-9 سردر ورودی حمام گنجعلیخان101
شکل 3-10 حوضچه ها وستون های حمام گنجعلیخان102
شکل 3-11 کاشیکاری و نقوش انسانی، حمام گنجعلیخان102
شکل3-12تصاویر رنگ روغن از چهره شهروندان مهم مربوط به عصر صفوی، بازار گنجعلیخان(چهارسوق)103
شکل 6-13 نقاشی عامیانه سردر ورودی حمام گنجعلیخان104
شکل 6-14 نقاشی طبیعت گرا سردر ورودی حمام گنجعلیخان104
شکل 6-15 نظم نقوش هندسی سردر ورودی حمام گنجعلیخان105
شکل 6-16 آیات قرآنی ضلع شرقی کاروانسرای گنجعلیخان105
شکل 6-17 نماد سیمرغ ایوان شمالی و جنوبی کاروانسرای گنجعلیخان105
شکل 6-18 نماد بز کاشیکاری کاروانسرای گنجعلیخان106
شکل 6-19 نماد اژدها و سیمرغ سردر شمالی کاروانسرا ی گنجعلیخان106
شکل 6-20 نماد سیمرغ کاشیکاری کاروانسرای گنجعلیخان106
شکل 6-21 نماد درنا کاروانسرای گنجعلیخان107
شکل 6-22 نماد خورشید کاروانسرای گنجعلیخان107
شکل 6-23 نماد شیر کاروانسرای گنجعلیخان108
شکل 6-24 نقوش اسلیمی سردر ورودی کاروانسرای گنجعلیخان108
شکل 6-25 کتیبه سردر ورودی کاروانسرای گنجعلیخان108
فهرست تصاویر کار عملی
فریم اول109
فریم دوم109
فریم سوم110
فریم چهارم110
فریم پنجم111
فریم ششم111
فریم هفتم112
فریم هشتم112
فریم نهم113
فریم دهم113
فریم یازدهم114
فریم دوازدهم114
جلد115
مقدمه:
ایران سرزمینی است با پیشینه طولانی که در جای جای آن آثار متعددی از دوره های مختلف دیده می شود.در طول تاریخ ایران همیشه پیوندی نزدیک بین هنر و محیط زندگی وجود داشته است. در فرهنگ تمدن ایرانی- اسلامی، محیط زندگی انسان، یکی از مهمترین بستر هایی است که در آن هنر با عالی ترین شکل تجسم و نمود پیدا کرده است. هنرمندان با بکارگیری انواع مصالح، رنگ ها، نقش ها، شکل ها و …، نهایت هماهنگی، تلفیق و زیبایی را در محیط زندگی ایجاد نموده و محلی دلپذیر و زیبا متناسب با نیاز های جسمی و روحی انسان بوجود آورده اند. اوج این ارتباط در معماری بناهای تاریخی تجلی پیدا می کند.
اگرچه بخش زیادی از سرزمین ایران را صحرا و دشت های کم حاصل و بدون درخت و سبزه تشکیل می دهد. در چنین محیطی دشت ها به رنگ خاکستری و قهوه ای غبار آلود نمود پیدا کرده است. خشت های گلی که با گرمای خورشید خشک شده و اجر های پخته، عمده مصالح ساختمانی این مناطق به شمار می روند. در چنین شرایطی مردم این مناطق از یک عطش فزاینده ای در استفاده از رنگ های شفاف و روشن برخوردار هستند. رنگ های مورد استفاده در اماکن بسیار دقیق و استادانه انتخاب شده اند که خود گواهی بر ارزش و جایگاه مهم رنگ در چنین محیط هایی هستند.از جهتی دیگر، بیانگر تأثیر مهم رنگ ها در ایجاد نشاط در محیط زندگی می باشد. قابل توجه است رنگ های مورد استفاده، از منابع و معادن محلی قابل استخراج بوده است.
بیش از پنج قرن، عمده ترین تزئینات قسمت های مختلف بناها، شامل انواع کتیبه ها، نقوش هندسی و گیاهی با انواع مختلف آجر انجام می پذیرفت.

1
ـ1ـ بیان مسئله پژوهش
در طول تاریخ ،همیشه پیوندی نزدیک میان هنر ومحیط زندگی وجود داشته است.در فرهنگ وتمدن ایرانی- اسلامی، محیط زندگی انسان ،یکی از مهمترین بستر هایی است که در آن هنر با عالی ترین شکل تجسم ونمود پیدا کرده است.بی تردید هرگز نمی توان معماری ایران را جدا از کاربرد موثر هنر های تزئینی مورد بررسی و شناخت قرار داد.
در میان شهر های تاریخی کشورمان،کرمان شهری است که در مواجه با اقلیم گرم وخشک با تاریخی پر فراز و نشیب وهنر مندانی که از نظر ذوق و سلیقه در روزگار خود سرامد بوده اند ونقش های زیبائی آفریده اند که هنوز گذر ایام نتوانسته است از این زیبائی بکاهد. نگارنده سعی نموده در این پژوهش به بررسی و تجزیه وتحلیل تزئینات معماری خصوصا نقوش تصویری و موتیف های مجموعه گنجعلیخان کرمان بپردازد.
در این پژوهش با توجه به موضوعات تصویری که در مجموعه بناهای گنجعلیخان کار شده نگارنده به بررسی موضوعی نقوش پرداخته وضمن نام بردن از مهمترین نقوش مورد استفاده در این مجموعه به بررسی ارتباط بین نقش مایه ها و کار کرد مجموعه ومعانی آنها در فرهنگ های مختلف همچون ایران ،مصر و چین اشاره می نماید.
انتخاب شهر کرمان و مجموعه گنجعلیخان جهت تحقیقات ،بدلیل آشنایی نگارنده با زاد گاه وموطن خویش است که شاید منجر به برداشتن گامی هرچند کوچک باشد برای شناسائی هنر های این شهر.از سوی دیگر متوجه این نکته شده که تنوع وزیبایی انواع ممختلف تزئینات این مجموعه در قالب آجر کاری ،تزئینات گچ بری،نقاشیهای دیواری،شکل های معماری و بخصوص نقوش تصویری به کار رفته در این مجموعه و تاثیر گذاری قابل توجهی که بر بیننده دار میتواند به عنوان الگویی مناسب برای رشته های مختلف هنری همچون تصویر سازی وگرافیک مورد بهره برداری قرار گیرد ودر جهت جلب توریسم و رونق صنعت آن نیز بسیار موثر واقع گردد .وموجب گردد تا این بنای عظیم دگر بارچون نگینی در دل کویر بدرخشد.
1-2- هدف های پژوهش
1- بررسی پیشینه تاریخی ومفهومی نقوش
2- معرفی ،طبقه بندی و گرد آوری نقوش به کار رفته در مجموعه بنا.
3- با توجه به اینکه بسیاری از این نقوش به فراموشی سپرده شده اند. مطالعه و بازسازی نقوش ضمن احیای مجدد آنها به افزایش سطح سواد بصری وشناخت این نقوش می انجامد.
1-3- اهمیت موضوع پژوهش وانگیزش انتخاب آن
شناخت اصول و عوامل طراحی گرافیک سنتی،منجر به روشن شدن ویژگی های اصلی طراحی گرافیک دوره معاصر می شود.
مجموعه گنجعلیخان کرمان، که با کمال تأسف تاکنون به زوایای هنری وبا ارزش این اثر آنچنان که شایسته است پرداخته نشده ودر جهت حفظ نقوش آن هم گامی برداشته نشده است به عنوان موضوع مورد مطالعه انتخاب گردید.
اما سزا وار وشایسته نیست که هنر ،ذوق وسلیقه هنر مندان این مرز و بوم که اغلب برخاسته از میان مردم کوچه وبازارند وهر یک آغاز گر تحولی آشکار در عصر خویش بودند و داستانهای مذهبی، افسانه ها ی نظم ونثر فارسی وگل ومرغ و طبیعت واستوره ها را به تصویر میکشیدند چنین مورد بی مهری و بی اعتنایی قرار گیرند .باشد که خصلت مروت و ارج نهادن به هنر هنرمندان پایدار بماند.
بدون شک مجموعه گنجعلیخان کرمان یکی از شاهکار های منحصر بفرد به شمار میرود و نگارنده سعی دارد با پژوهش خویش ابعاد گوناگون به ویژه نقوش تصویری این بنا را مورد بررسی قرار داده تا شاید بتواند گامی کوچک در حفظ آن برداشته باشد چنانچه بعید نیست تا چند سال آینده از این بنا ها اثری باقی بماند.
1-4- سوالات و فرضیه های پژوهش
1-4-1- سوالات پژوهش
سوال1 – نقش مایه های مورد استفاده در بنا های مجموعه گنجعلیخان و ویژگی های تصویری آن ها چیست؟
سوال2 – دلایل استفاده و رابطه میان کارکرد بنا ونقوش مورد استفاده در آن ها چیست؟
سوال 3 -عمده نقش حیوانی در میان نقش مایه ها ی موجود کدام است؟
سوال 4 -این نقوش از لحاظ معنا و مفهوم چگونه اند؟
1-4-2- فرضیات پژوهش
1- نقوش دارای ویژگی های واقع گرایانه، انتزاعی و… می باشند.
2- نقوش ابنیه تاریخی کرمان صرفا تزیینی و کار بردی نیستند.
3- نقش پرنده نسبت به بقیه نقوش از تنوع بیشتری برخوردار میباشد و بیشتر تکرار شده است.
4- نقوش دارای ویژگیهای نمادین نیز هستند.
5- گرافیک امروز با نقوش کهن رابطه تنگاتنگی دارد.
1-5- حدود و چهار چوب نظری پژوهش
بر اساس موضوع ونیز روند اجرایی در به نتیجه رسیدن این تحقیق میتوان از روش ها و مدل های متنوعی در رسیدن به نتیجه نهایی بهره جست.مسائل نظری که میتواند در به نتیجه رسیدن این کار موثر باشد را میتوان در شناخت تاریخ ی اثر ،آشنا یی با سبک معماری وتزئیناتی این دوره از تاریخ،آشنایی و بررسی تکنیک مورد استفاده در این دوره و نیز مطالعات مقایس های با موارد مشابه برای نیل به هدف اصلی جستجو کرد.
1-6- تعاریف عملیاتی متغیرهاواصطلاحات کلیدی
واژگان کلیدی: مجموعه گنجعلیخان ، کرمان ، نقوش تصویری ، صفویه
متغیر ها:
1- نقوش گنجعلیخان
2- نقوش هنر صفوی
1-7- روش تحقیق
این پژوهش از نوع تحقیقات توصیفی – تحلیلی وتاریخی میباشد وروش تحقیق به صورت کتابخانه ای و میدانی است.
به دلیل تاریخی بودن مکان های مورد بررسی در حدود نیمی از مراحل کار به صورت جمع آوری اطلاعات ومطالعه و فیش برداری کتب مرتبط با موضوع صورت میگیرد.ومرحله تحقیقات میدانی، شامل مشاهدات، مصاحبه و تهیه ععس از مناطق مورد نظر است.و همچنین در مورد تاریخچه مکانها وسیر تحول تزئینات در آن ها با کار شناسان سازمان میراث فرهنگی ،اساتید دانشگاهی و معماران ومرمت گران بنا مصاحبه به عمل خواهد آمد ودر پایان با تجزیه و تحلیل یافته ها همراه خواهد بود.
1-8- قلمرو تحقیق
از آنجایی که این تحقیق به بررسی نقش مایه های تصویری در مجموعه بنا های گنجعلیخان کرمان میپردازد.بنابر این قلمرو تحقیق عبارتست از مجموعه بناهای گنجعلیخان کرمان (کاروانسرا، حمام، مسجد، آب انبار وضرابخانه).
1-9- جامعه و حجم نمونه
روش نمونه گیری به صورت غیر تصادفی می باشد.وروش گر آوری اطلاعات به روش کتابخانه ای، میدانی، عکاسی ومصاحبه است.
1-10- محدودیت ها و مشکلات تحقیق
آنچه که با عنوان موانع و مشکل بر سر راه این پزوهش وجود دارد در موارد زیر قابل بررسی است:
الف: کمبود منابع کافی و معتبر موجود در رابطه با موضوع.
ب: وجود شبهات متعدد علاوه بر موضوع اصلی پزوهش در ابطه با بنا و تزئینات موجود در آن.
ج: محدودیت در دسترسی کامل به تمامی بخش های بنا به منظور بررسی و مطالعه بهتر موضوع.

2-1- بنا ها و کاربرد آن ها
از مشخصات ویژه معماری ایران می توان به پلانهای ساده ای اشاره کرد که با تزئین مختلف و متفاوت، اما هماهنگ با بنا زیور یافته، معماران ایرانی هر فضای کالبدی را به منظور در برگرفتن فعالیتی معین و برای پاسخگویی به نیازها و خواسته های استفاده کنندگان پدید می آورند و شکل آن علاوه بر عوامل بالا تحت تاثیر عوامل متعدد دیگری از جمله ویژگی های محیط طبیعی، مصالح و امکانات فنی،‌ فرهنگ حاکم بر جامعه و خلاقیت طراحان قرار داشت.
«گذشته از تاثیرت اقلیمی،‌ مصالح موجود، هدفهای مذهبی و فرهنگ محیط اطراف، حامیان هنر نیز نقش قطعی در ساخت، تزئین و کاربرد بناها داشته اند، احداث آثار بزرگ حق ممتاز و وظیفه فرمانروایان بشمار می آمد. داریوش، خشایارشاه،‌ خسرو دوم، تیمور و شاه عباس همه منابع و استعدادهای ملت را در برپا ساختن بناهایی منحصر بفرد بکار بردند، حکام محلی و نخست وزیران نیز عهده دار بناهای زیبای بسیاری گشتند از جمله بناهای منسوب به نظام الملک وزیر سلجوقی در اصفهان یا رشید الدین تبریز در دوران تیموری، گنجعلیخان کرمان در زمان صفویه و یا ابراهیم خان کرمان در دوران قاجار خود نشان دهنده تلاش و همت آنان است(سلطان زاده،1365،159).
در ایجاد بناهای ماندگار مطالعه دوباره معماری ایران نشان دهنده چگونگی گسترش آن در طی پانزده قرن گذشته است و در هر دوره بناهایی با ویژگیهای گوناگون در روستاها، شهرها، جاده ها و … ایجاد گردید که کاربردهای متفاوت داشته اند. هر یک از شهرها و سکونتگاههای قدیمی گنجینه فرهنگی با ارزشی به شمار می آید که نمایانگر روند تاریخ حیات اجتماعی جاری در آن است و هر یک از عناصر و فضاهای آن گویای بخشی از ویژگیهای اجتماعی و فرهنگی جامعه می باشد که با بررسی و شناخت آن می توان به زوایا و ابعاد ناشناخته ای از فرهنگ، هنر و تاریخ این سرزمین پی برد.
اهمیت معماری اسلامی زمانی آشکار می شود که بدانیم در ساخته های این دوره به کاربرد مادی و معنوی بناها توجه شده است. برای دریافت این ویژگی و شناخت بهتر کاربرد و کارکردهای بنا در این فصل ضمن تقسیم بندی و معرفی مهمترین بناهای عمومی دوره اسلامی به معرفی انواع تزئینات در این بناها می پردازیم.
2-1-1- مسجد
مساجد مهمترین بنای هر شهر و روستا هستند که همواره نقش مهمی در زندگی مسلمانان داشته اند. اقامه نماز جمعه، ایراد خطبه ها و تدریس در مساجد انجام می گرفت. «مسجدها علاوه بر کارکرد اصلی خود غالباً یکنوع دیوان عدالت بود. قراردادها در آنجا بسته و امضا می شد و معاملات به انجام می رسید. گفتگوهای معمولی و اخبار رد و بدل می گردید، محرران در مسجد کار پر رونقی داشتند حتی در قسمتهایی از مسجد نیز از کار پزشکی قانونی امروزی انجام می گرفت یعنی جنازه هایی که هویتشان معلوم نبود موقتاً‌ در آنجا می گذاشتند.» (پوپ، 1365، 94)
کتیبه های باقی مانده بر دیوار بعضی از مساجد (مسجد جامع قزوین و مسجد جامع کاشان) حاوی وقف مکانهایی برای توسعه و تعمیرات مساجد از طرف واقف یا حکمران است، اغلب مساجد در مرکز شهرها نزدیک بازارها و محدوده دارالحکومه ها ساخته می شوند و اگر شهری به بیش از یک مسجد نیاز داشت مساجد دیگری از طرف حکومت یا افراد خیر احداث می شد. اهمیت مساجد در شهرها به حدی بود که اگر شهری مسجد جامع یا آدینه نداشت اهمیت شهری هم نداشت، مسجدها را از نظر دامنه، تنوع و حوزه کارکردهای آنها می توان به چهار گروه تقسیم بندی کرد. گروه نخست، شامل مسجدهای جامع و مسجدهای بزرگی که توسط سلاطین، حکما و وزرا ساخته می شدند و بعنوان مسجد اصلی و محل برگزاری نماز جمعه یا اجتماعات اصلی استفاده می شد همچون مسجد جامع کرمان یا مسجد ملک کرمان.
گروه دوم شامل مسجدهای متوسطی می شود که توسط بزرگان محلی، علما یا مشارکت عمومی ساخته می شد و معمولاً پیروان هر مذهب برای خود اینگونه مساجد را می ساختند مانند مسجد حاج آقا علی کرمان.
گروه سوم شامل مسجد – مدرسه ها می شود. با وجود آن که تعداد مسجد- مدرسه ها بسیار اندک و انگشت شمار است اما اهمیت آنها از جهت این که دو کارکرد عبادی و آموزشی داشته و همزمان و به موازات یکدیگر، هر کدام بخشی از فضای کالبدی را به خود اختصاص داده اند نکته ای قابل توجه است مانند مسجد- مدرسه آقا بزرگ کاشان یا مسجد – مدرسه سید اصفهان.
گروه چهارم شامل مسجدهای بسیار کوچکی می شود که عمده ترین و شاید تنها کارکرد آنها، جنبه عبادی آنها بوده است و تنها در آنجا نماز به جا آورده می شده، این مساجد را معمولاً‌ افراد خیر خواه، در محله ها یا در امتداد بازار و یا مراکز اقتصادی می ساختند، مانند مسجد گنجعلیخان کرمان.
در نقشه مساجد از قرن چهارم هجری دگرگونی به وجود آمد و بر اساس آن مساجد متفاوت در شهرها احداث شد و نقشها پیچیده تر و تزئینات آن بیشتر شد. مساجد اولیه بسیار ساده بودند و فضای کالبدی آنها متشکل از شبستانی بدون در بود که در جلوی آن حیاط یا فضای باز نیمه محصوری وجود داشت. با گذشت زمان و روی کار آمدن حکومتهای سلطنتی بر عظمت و شکوه معماری مساجد افزوده شد. در ایران عناصری از معماری بومی در فضای مسجدها مورد استفاده قرار گرفت. ایوان یکی از این عناصر بود. یک ایوان در شبستان اصلی و سپس دو ایوان روبروی یکدیگر که اغلب یکی به ورودی اختصاص داشت به ساختمان مسجد اضافه شد و تعداد این ایوانها در مرحله ای از تکامل طرح مسجد به چهار عدد رسید. عنصر دیگر عبارت از چهار طاقی ها بود که در پیش از اسلام به عنوان بخشی از فضای آتشکده ها و آتشگاه ها مورد بهره برداری واقع می شد و پس از اسلام بعضی از آنها به عنوان مسجد مورد استفاده قرار گرفت این عنصر و گنبد به صورت گنبدخانه در بخش شبستان اصلی مسجد به کار گرفته شد و بر عظمت و شکوه معماری مسجد افزود. «طرح فضاهای چهار ایوانی که پیش از اسلام نیز شناخته شده بود و متاثر از جهان بینی و فرهنگ ایران باستان و در ارتباط با جهان چهارگانه مقدسی بود که در ارتباط با فضای مثالی و توجه به حرکت و سیر خورشید شکل گرفته بود چنان مورد استقبال قرار گرفت که در طرح بیشتر مسجدها و سایر بناهای بزرگ به کار برده شد.» . (سلطان زاده، 1365 ،268)
تزئین بناهای مذهبی و مساجد با آجر مرسوم بود که در زمان سلجوقیان رایج در دوره ایلخانان تکامل یافته بود در دوره صفویان جای خود را به تزئین پرکار و گسترده کاشیکاری داد، بیشترین محل تزئین در نمای خارجی ورودی مسجد بود که دوره ایلخانیان به بعد بسیار مورد توجه قرار گرفت و در این بناها، فضای ورودی بسیار مرتفع و با شکوه ساخته می شد.
گنبد، که در پی نیاز و ضرورتی فنی برای پوشش فضایی بزرگ بدون استفاده از چوب، در زمان اشکانیان اختراع شد و در آن دوره و سپس در عهد ساسانیان در ساختمان کاخها و آتشکده ها مورد استفاده قرار گرفت، پس از اسلام برای پوشش بخشی از فضای شبستان به کار گرفته شد و به سبب استفاده زیاد آن در مسجدها مفهومی سمبلیک را کسب کرد و به عنوان نشانه و سمبلی برای فضاهای مذهبی مورد توجه قرار گرفت. مناره، همان گونه که از مفهوم واژه آن بر می آید، عنصری جهت تبادل اطلاعات از راه دور توسط آتش و به طور کلی محل آتش بود و پیش از اسلام کاربرد داشت این عنصر پس از اسلام ابتدا به صورت ساده و منفرد برای خواندن اذان و آگاه کردن مسلمانان از وقت نماز به کار می رفت. «مناره پس از قرن پنجم و ششم هجری ضمن پذیرش کاربردی فنی در جنب ورودی ها و جنب ایوان های اصلی مسجدها و سایر بناهای مذهبی،‌به صورت عنصری نمایشی و تزئینی نیز درآمد و جنبه نمادی به خود گرفت.» (سلطان زاده، 1365،273-272)
علاوه بر گنبد و مناره که از اجزا اصلی مساجد بشمار می روند در طول زمان همیشه بخشهایی به مسجد اضافه شده که همگی نگاهی کاربردی داشته اند: محراب، منبر، حوش یا وضوخانه از جمله این اجزا هستند.
تزئین نیز در معماری مساجد متفاوت با دیگر بناهای کاربردی است، خط و کتیبه نگاری یکی از اصلی ترین نقوش تزئیناتی محسوب می شود وهیچ مسجدی را بدون داشتن کتیبه نگاری در بالای دیوارها و دور محراب نمی توان دید. طرحهای هندسی و گل و برگهای تجریدی نیز از این نقوش محسوب می شود. معقلی و خط بنایی زیبنده ستونها و طاقهای مساجد است.
اساساً‌ تصویر عدم وجود مسجد در یک مسلمان نشین به منزله خالی بودن آن مکان از سکنه می باشد مساجد نقطه ثقل برخوردهای اجتماعی و سیاسی امت مسلمان تلقی می شود که به آنها هویت اجتماعی و اسلامی می بخشد. مسجد بیانگر تحرکات و تمایلات یک شهر، یک سرزمین و یک دارالاسلام است که همواره در تاریخ ماندگار است. مسجد مکان همیاریهای اجتماعی علی الخصوص در روزگار تنگدستی های اجتماعی است،‌ محلی است برای برقراری روابط انسان ساز بدون کوچکترین چشمداشتی و در کل مسجد از آغاز با مردم و زندگی آنها پیوند روحی و مادی داشته و دارد و بهمین دلیل است که معماران بهترین و چشمگیرترین تزئینات را در مساجد بکار می برند تا هیچ بنایی به مرتبه و زیبایی مسجد نرسد.
2-1-2- مدرسه
اهمیت کارکردهای اجتماعی مدارس، نخست در کارکرد اصلی آنها، یعنی تعلیم و تربیت افرادی بود که می بایست با توجه به مندرجات کتاب آسمانی، اعمال و روش پیامبر اکرم (ص) و پیشوایان مذهبی، قوانین و احکام جامعه را استنباط و تدوین کنند. برای درک اهمیت این موضوع باید توجه داشت که یکی از خصوصیات مهم دین اسلام، که آن را شریعت خوانده اند چنان نقش و مرتبه ای در دین و حیات اجتماعی مسلمانان داشته است که تمام لحظات زندگی فردی اجتماعی و مسلمان را از لحظه تولد تا هنگام مرگ در برگرفته است.
استنباط، استخراج و صدور این احکام و مقررات بر عهده کسانی بود که از آنها به عنوان فقیه یا مجتهد یاد کرده اند اینان کسانی بوده اند که در طول سالیان متمادی وقت خود را در مدرسه صرف آموزش علوم مذهبی می کردند. بنابراین یکی از مهمترین کارکردهای مدرسه تعلیم و تربیت چنین کسانی بود که می بایست قوانین و مقررات جامعه اسلامی را با توجه به منابع مذهبی تدوین کنند و در مواردی متعدد فتوایی صادر نمایند.
محمد یوست کیانی درباره مدارس و نحوه شکل گیری آنها می نویسد: «در صدر اسلام تدریس علوم مذهبی در مساجد انجام می شد بتدریج با توسعه علوم اسلامی فضای آموزشی از مساجد جدا شد و درقرن پنجم هجری و همزمان با حکومت سلجوقیان به تشویق خواجه نظام الملک مدارس متعددی در شهرهای معروف اسلامی مانند بغداد، ری، نیشابور و جرجان ساخته شد بعدها نقش چهار ایوانی که مورد توجه معماران قرار گرفت برای فضاهای آموزشی طرحی متعارف شد، دراطراف ایوانها حجره هایی به صورت یک یا دو طبقه برای استفاده و اقامت شبانه روزی دانشجویان و طلاب علومی دینی ساخته شد و غیر از ساعات تدریس از مدارس به عنوان مسجد نیز استفاده می کردند. (کیانی،1377،9).
تداخل ها و پیوند امور مذهبی و سیاسی موجب شد که مدرسه ها نقش سیاسی نیز بر عهده گیرند و در فراز و نشیب جریانهای سیاسی بطور فعال نقش داشته باشند، اهمیت کارکرد سیاسی مدرسه ها سبب شد که خلفا، وزرا و سلاطین هر یک در حد نیازی که احساس می کردند اقدام به احداث یک یا چند مدرسه و تامین مخارج آن کنند. «کسانی مانند خواجه نظام الملک طوسی و خواجه رشید الدین فضل الله همدانی از پیشتازان احداث مدرسه بودند اینان با بنای تعداد زیادی مدرسه و ایجاد تشکیلات منظم و موقوفات فراوان برای اداره مدرسه ها، اهداف سیاسی و اجتماعی خود را اجرا می کردند (سلطان زاده،1365،278).
فضای مدرسه تنها به درس و بحث منحصر نبود،‌ بلکه اهالی هر شهر و محله در ایام و مناسبت های خاص،‌ از آن استفاده می کردند. برخی از مجالس وعظ، سوگواری و مجالسی که به مناسبت فوت یکی از علما یا سرشناسان شهر برقرار می شد، در مدرسه ها برگزار می گردید. نمازخانه و مسجد متعلق به هر مدرسه در وقت نمازهای روزانه علاوه بر طلاب در خدمت اهالی محله و شهر نیز قرار می گرفت. در دوره قاجاریه، علاوه بر آن که مجالس عزاداری در ایام محرم در برخی از مدرسه ها تشکیل می شد، در تعدادی از آنها مراسم تعزیه نیز برگزار می شد. خصوصیت مهم مدرسه ها یعنی جنبه مذهبی آنها یکی از عوامل مهم موقعیت آنها در شهر بود تعدادی از آنها در کنار مسجد جامع و سایر مراکز مذهبی ساخته می شدند. درشهرهای بازرگانی و تولیدی به علت اهمیت بازار و نقش آن به عنوان شاهرگ ارتباطی شهر همواره تعدادی از مدرسه ها در امتداد بدنه بازار یا در نزدیکی آن احداث می شدند مانند مدرسه ابراهیم خان کرمان.
ساخت مدرسه در نقاط مسکونی نیز در ایران مرسوم بود ولی اینگونه مدارس پس از فوت بانی آن به فراموشی سپرده می شدند. استاد محمد کریم پیرنیا آموزش در ایران را به دو نوع تقسیم می کند: «مکتب خانه که معمولاً در خانه ها تشکیل می شده و مقدمات الفباء قرآن و خواندن آموزش داده می شد. مدرسه که در دو سطح بوده یکی سطح مقدماتی و دوم درس خارج که اولی منحصر به صرف و نحو،‌ ادبیات فارسی و علوم فقهی بوده و سطح دوم علاوه بر مباحث مذهبی، درسهایی نظیر ریاضیات، موسیقی و … در آنجا تدریس می شد و افرادی مثل بوعلی سینا، زکریای رازی و صدها دانشمند بزرگ اسلامی در این مدارس تحصیل کردند.»(پیر نیا، 1374،91)
ساخت مدرسه دارای مشخصات ویژه ای بوده که معمولاً درتمام آنها رعایت می شده که از جمله عبارت است از: حجره،‌ اتاقهای کوچکی که محل سکونت طلبه ها بوده و در مقابل هر حجره ایوانی قرار داشته برای بحثهای دو نفره و یا مطالعه، حیاط مدرسه که معمولاً‌دارای حوض آب در وسط و باغچه هایی در اطراف آن بوده است.
مدرس، فضای درس مدرسه است و استاد در این محل تدریس می نموده است. مسجد اتاقی بوده بزرگتر از سایر قسمتها جهت برگزاری نماز ساعت کتابخانه، محل نگهداری کتابها در بعضی مدرسه ها و در محل مدرس گنجه هایی برای نگهداری کتاب در نظر گرفته می شده است.
2-1-3- حمام
در ادیان مختلف آیین شستشو، غسل و تطهیر از اهمیت ویژه ای برخوردار است. طبق مدارک موجود توجه به پاکیزگی و طهارت در ایران زمین به دوران قدیم حتی پیش از زرتشت می رسد و بنا بر نیاز بشر به محلی برای شستشو و تطهیر، موجب احداث حمامها شده است. طبق مدارک باستانشناسی از جمله قدیمترین حمامها، حمامی درتخت جمشید از دوره هخامنشی و حمامی در کاخ آشور متعلق به دوره اشکانیان است. بعد از ظهور اسلام پاکیزگی،‌ بویژه غسلهای متعدد و وضو برای نمازهای پنجگانه در زندگی روزمره مسلمانان اهمیت ویژه ای برخوردار شد تا جایی که سخن گهربار رسول اکرم (ص): «النظافه من الایمان» شعار هر مسلمان گردید.
در شهرهای اسلامی، حمام ها در گذرگاه های اصلی شهر، راسته، بازارها و کاخهای حکومتی طوری ساخته می شد که برای تامین آب بهداشتی و خروج فاضلاب مشکلی پیش نیاید، شاید بتوان گفت حمامها پس از مسجد و مدرسه یکی از مهمترین بناهای شهری محسوب می شوند و بهمین جهت در ساخت حمام رعایت نکات فنی لازم بوده، یکی از آن اصول ایجاد راهرویی پیچ در پیچ در حد فاصل دهلیز و ورودی حمام بوده است و این مساله جهت نگهداشتن هوای گرم و تنظیم دما و رطوبت فضا بوده، سپس وارد دهلیز شده (فضای برزخ) و بعد ازآن بنیه یا رخت کن که محیطی نیمه گرم بوده قرار دارد، پس از رختکن با گذاشتن از یک فضا بنام میان در وارد گرمخانه می شدند گرمخانه شامل چند قسمت از جمله خزانه بوده که خزانه در حمامهای کامل سه عدد بوده، که یکی برای آب گرم، یکی برای آب سرد و در وسط آن خزانه آب ولرم قرار داشته، برای اعیان و حکما نیز گرمخانه مخصوصی در دو گوشه خزانه داشته اند که بجای خزانه «دستک1» داشته است.
علاوه بر این گرمخانه محلی برای آب بازی و شنا داشته است که در حمام های بزرگ کرمان و اصفهان استخری بزرگ برای این منظور می ساختند که محلی هم برای تماشا داشته است. حمام جای خاصی نیز برای رگ زدن داشته و چون خون جاری می شده محلی را برای خاک ریختن روی آن در نظر می گرفتند. گرم کردن حمام به وسیله «تون2» که در زیر حمامها بوده صورت میگرفته و مواد سوختنی آن بته و چوب بوده است حمامها معمولاً‌ از سقف نور می گرفتند و این نور در تمام فصل، نور مناسب است و تزئینات با توجه به محیطی که رطوبت در آن زیاد است انتخاب می شده. معمولاً‌برای استفاده زنان و مردان دو حمام در کنار هم می ساختند به طوری که خزانه ها به هم چسبیده باشد و از یک جا گرم شوند ولی راه ورودی هر یک جدا و حتی از هم دور بوده است. یکی از مسائل مهم در حمام، عدم استفاده از آب غصبی بوده است. حتی اگر حمام در کنار قناب باشد چاهی را جهت استفاده از آب آن حفر می کردند. اهالی محل هم حتی برای وضو گرفتن از همین آب استفاده می کردند. تعداد حمامها بدلیل استفاده عام تر از آن از مدارس بیشتر بوده بطوری که در هر محله یا حمام وجود داشته و علاوه بر این درقسمتهای تولیدی و اقتصادی شهر حمامهایی برای استفاده اهالی شهر و حاضرین در نظر گرفته می شده، در طول بازارها نیز معمولاً‌ یک یا دو حمام ساخته می شده مانند حمام گنجعلیخان کرمان. حمام هم مثل مسجد و بازار علاوه بر اینکه در آن عملی مشخص انجام می گرفته محل اجتماعات نیز بوده است:
اگر رفیق شفیقی، درست پیمان باش رفیق حجره و گرمابه و گلستان باش
2-1-4- بازار، میدان
بازار ایران با ویژگی های خود همیشه زبانزد جهانیان بوده،‌ اصل کلمه بازار بسیار قدیمی است، بازار محل اجتماع، محل داد و ستد، کانون شورشها و اعتصابها، سیاستمداریها، رد و بدل کردن اطلاعات و غیره بود. در جشنها بازار را چراغانی و آذین بندی می کردند و در عزاداریها بازار یکسره سیاه پوش می شده. سابقه بازار در ایران به روزگار بسیار دور باز می گردد و طبق مدارک تاریخی بازار در بسیاری از شهرهای قبل از اسلام یک از عناصر مهم شهری بوده است. «پس از اسلام گسترش شهرهای اسلامی و افزایش ارتباطات اجتماعی، ازدیاد راههای کاروانی، توسعه کاروانسراها و تبادلات اقتصادی موجب شکل گرفتن فضای بازرگانی و تولیدی موسوم به بازار شد.» (کیانی،.1377،16)
بازارها بدلیل اینکه محور اصلی و مرکز اقتصادی شهر بوده و انبارهای مهم، مراکز تولید، مراکز توزیع کالاهای گوناگون و مبادلات پولی در آن جای داشته اغلب در امتداد مهمترین راههای اصلی شهر ساخته می شدند و مهمترین و شلوغترین دروازه ها را به مرکز شهر منتقل می کرده. در بیشتر شهرهای اسلامی مسجد جامع در کنار بازار قرار داشته (مسجد جامع کرمان) و میدان شاه یا میدان مرکزی شهر را در پیرامون بازار می ساخته اند. بازار سه یا چهار طرف میدان دور می زده و به وسیله ایوانی با میدان مربوط می شده و گاهی در محل تقاطع آن چهار سویی احداث می کردند که خود مرکز ارتباطی چهار بازار یا قیصریه بود، که از نمونه های بسیار زیبای این میدانها به میدان نقش جهان اصفهان و میدان گنجعلیخان کرمان می توان اشاره کرد. عناصر اصلی بازار عبارتند از: راسته،‌ که اصلی ترین مسیر بازار محسوب می شود که یا موازی و یا متقاطع بوده اند وقتی دو راسته اصلی همدیگر را قطع می کردند چهار سو یا چهار سوق بوجود می آمده است.

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید