2-6- نگاهی به اعتقادات فرقه حروفیه33
2-7- شیوه‌های حروف‌نگاری در دوران گذشته 35
2-8- حکومت و تحولات جامعه قاجاری43
2-9- هنرمندان قاجاریه44
2-10- دوران پهلوی47
2-11- جنبش سقاخانه و آغاز نوگرایی در ایران60
2-12- دوران انقلاب اسلامی73
2-13- خط-نقاشی74
2-14- نوگرایی در تعامل بین هنرها86
فصل سوم: مبانی بصری و قابلیت‌های تصویری نوشتار فارسی در خط-نقاشی ایران
3-1- مبادی سواد بصری90
3-2- عناصر اولیه و کیفیات بصری در ارتباط تصویری91
3-3- مقایسه بصری آثار تایپوگرافیک و خط-نقاشی105
3-4- شیوه‌های حساسیت بخشیدن109
3-5- نقش ابـزار109
نتیجه‌گیری112
واژه‌نامه 116
مراجع120
پروژه عملی128
پروژه دوم عملی134
فهرست تصاویر
عنوان صفحه
تصویر 1-1- مفردات رسم الخط سفیر 6
تصویر 1-2- کتابت قرآن با خط سفیر 7
تصویر 1-3- طراحی عناوین جلد کتاب9
تصویر1 -4- نشانه نوشتاری نشر دبیره9
تصویر 2-1- لوح گلی از تمدن کهن ارته (در جیرفت کنونی)14
تصویر 2-2- نمونه‌ای از خط هیروگلیف مصرى15
تصویر 2-3- کتیبه خط میخی به زبان عیلامی، بابلی15
تصویر 2-4- حروف اصلی الفبای فنیقی16
تصویر 2-5- نسخه قدیمی‌ترین اثر به خط آرامی در ایران16
تصویر 2-6- نمونه خط اوستـایی17
تصویر 2-7- دین دبیره اوستایی از گات‌ها 18
تصویر 2-8- نسخ، نی‌ریزی با سرلوح نفیس19
تصویر 2-9- تعلیق به خط خواجه اختیار منشی گنابادی 20
تصویر 2-10- خط نستعلیق، رضا مافی 21
تصویر 2-12- ظرف منقش به خط کوفی. مکشوفه در تپه مدرسه، نیشابور23
تصویر 2-13- نمونه‌ای از کالیگرافی اسلامی ترکیه‌ای24
تصویر 2-14- اثری از پرویزکلانتری،خط و ربط25
تصویر 2-15- اثری از مهدی سعیدی،کاربرد حروف در طراحی جلد کتاب 25
تصویر 2-16- اندازه‌های حروف فارسی بنابر قواعد تعلیم راوندی 26
تصویر 2-17- نمونه خوشنویسی27
تصویر 2-18- خط کوفی اولیه مربوط به سده اول یا دوم هجری 28
تصویر 2-19- برگی از قرآن؛ کوفی به شیوه ایرانی 28
تصویر 2-20- نمونه خط پیرآموز قرن سوم هجری 29
تصویر 2-21- نمونه کوفی تزئینی 30
تصویر 2-22- نمونه کوفی تزئینی 30
تصویر 2-23- نمونه خط کوفی مصور30
تصویر 2-24- نمونه خط بنایی (شطرنجی)31
تصویر 2-25- ثلث اولیه به خط ابن مقله31
تصویر 2-26- کتیبه‌های ثلث تاج محل به خط امانت خان شیرازی31
تصویر 2-27- اثری از دیوید کارسون، کاربرد حروف32
تصویر 2-28- نمونه‌ای از شمایل‌نگاری خط بر روی چهره زن اسکیمو33
تصویر 2-29- تصویری متعلق به بکتاشیان قرن 19 م، ترکیه34
تصویر 2-30- سفالینه سامانی مکشوفه در نیشابور36
تصویر 2-31- نمونه‌ای از بسمله‌نگاری 37
تصویر 2-32- سیاه‌مشق، اثری از میرزا کلهر38
تصویر2 -33- سیاه‌مشق، اثری از مافی 38
تصویر 2-34- سیاه‌مشق، اثری از صداقت جباری38
تصویر 2-35- سیاه‌مشق، اثری از علی شیرازی38
تصویر 2-36- مرغ باغ ملکوتم نیم از عالم خاک، اثر جلیل رسولی 39
تصویر 2-37- فرم لک‌لک، اثر بکتاش نوری، ترکیه39
تصویر 2-38- هیئت شیر به خط توقیع39
تصویر 2-39- جانورنگاری، اثری از احمدآریامنش39
تصویر 2-40- خط ثلث تزئینی به صورت پرنده40
تصویر 2-41- سبک تزئینی معروف به گلزار، اثر خوشنویس ایرانی41
تصویر 2-42- طغرا به خط نستعلیق و تحریر فضایلی 41
تصویر 2-43- نمونه خط مثنی ماشاءالله (هرچه خدا بخواهد) ترکیه42
تصویر 2-44- کتیبه‌نگاری به اواخر قرن یازدهم / هفدهم42
تصویر 2-45- نمونه‌ای از خط نستعلیق، اسماعیل جلایر44
تصویر 2-46- سیاه‌مشق، اثری از کلهر45
تصویر 2-47- سیاه‌مشق، اثری از میرزا غلامرضا اصفهانی 45
تصویر 2-48- حبسیه‌های مدرن، اثری از عمادالکتاب46
تصویر 2-49- حبسیه‌های مدرن، اثری از عمادالکتاب46
تصویر 2-50- خوشنویسی موسوم به گلزار، اثر حسن زرین قلم47
تصویر 2-51- بدون عنوان، پیل‌آرام (از سری آثار سقاخانه‌ای)47
تصویر 2-52- زنده‌رودی، تصویرسازی برای قرآن، سری‌گرافی روی کاغذ51
تصویر 2-53- تابلوی نقاشی از احمد اسفندیاری 52
تصویر 2-54- جوادی پور، آرم پندارنیک، گفتارنیک، کردارنیک53
تصویر 2-55- جوادی پور، پوستر ‌اولین‌ نمایشگاه‌ گالری‌آپادانا54
تصویر 2-56- جلیل رسولی، نمونه‌ای از ترکیبات اتفاقی 54
تصویر 2-57- اثری از منصور قندریز، سیمرغ55
تصویر 2-58- احمدآریامنش، عشق، سه لت، خط سفیر57
تصویر 2-59- نقاشی-خط با استفاده از خط ثلث، اثر احصایی 58
تصویر 2-60- اثری از افجه ای، بیان معنای حروف در خط نقاشی 58
تصویر 2-61- اثری از اسماعیل رشوند، دوستانه، کاربرد فرم حروف در خط نقاشی59
تصویر 2-62- اثری از حسین زنده‌رودی، قفل60
تصویر 2-63- تابلوی نقاشی رؤیا، اثری از ناصر اویسی 61
تصویر 2-64- اثری از پیل‌آرام، بدون عنوان62
تصویر 2-65- از میان هیچ، یکی از مجسمه‌های “هیچ” اثر پرویز تناولی62
تصویر 2-66- اثری از احصایی، از مجموعه “ذکر تصویری الله” با نام “سماع” 63
تصویر 2-67- تابلوی نقاشی، اثری از منصوره حسینی 64
تصویر 2-68- اثری از صادق تبریزی، خط نقاشی 64
تصویر 2-69- اثری از حسین زنده‌رودی 65
تصویر 2-70- مجسمه چوبی 15 متری اثر پیل‌آرام66
تصویر 2-71- اثری ازپیل‌آرام، کمپوزیسیون و فرم67
تصویر 2-72- تناولی، مجسمه برنز عاشقان و درخت سرو67
تصویر 2-73- اثری از احصایی، امضاء بصری از حروف69
تصویر 2-74- اثری از احصایی، وحدث در کثرت حروف69
تصویر 2-75- اثری از رضا مافی، مرغ بسمل70
تصویر 2-76- کاربرد نوشتار در آثار صادق تبریزی 72
تصویر 2-77- کاربرد نوشتار در آثار صادق تبریزی 72
تصویر 2-78- اثری از احصایی، از سری الله74
تصویر 2-79- اثری از اسماعیل رشوند، خط-نقاشی 75
تصویر 2-80- اثری از زنده‌رودی 76
تصویر 2-81- اثری از احصایی، از سری “الله”76
تصویر 2-82- اثری از احمد آریامنش، حسبی الله78
تصویر 2-83- اثری از عبدالله کیایی78
تصویر 2-84- مافی، مرغ بسم‌الله79
تصویر 2-85- اثری از صداقت جباری، گمشدگی خط80
تصویر 2-86- اثری از اجلی (معاصر)، نقاشی خط81
تصویر 2-87- اولین قطعه کرشمه، آریامنش (بی تو به سر نمی‌شود) 81
تصویر 2-88- آریامنش، نوع خوانای کرشمه (مهر) لوح تقدیر82
تصویر 2-89- اثری از آریامنش، خط کرشمه82
تصویر 2-90- معلی، به خط عجمی 83
تصویر 2-91- اثری از آریامنش، سفیر، للّه84
تصویر 2-92- پرفورمنس آرت، جولین برتون 87
تصویر 2-93- دومین پرفورمنس کنسرت خط88
تصویر 2-94- اثری از عبدالله کیایی، پرفورمنس موسیقی خط89
تصویر 3-1- اثری از زنده‌رودی، بیان بصری به وسیله نقطه (نون گرد)92
تصویر 3-2- افجه‌ای، نام اثرپَـر، کاربرد حروف برای بیان بصری خط و نظم93
تصویر 3-3- اثری از فرامرز پیل‌آرام، خط آزاد و ارتجال94
تصویر 3-4- اثری از آریامنش، چینش حروف به مثابه سطح برای بیان کنتراست95
تصویر 3-5- اثری بدون عنوان از زنده‌رودی 95
تصویر 3-6- احصایی کاربرد فرمی از حروف96
تصویر 3 -7- رنگینه‌نویسی، اثری به خط شکسته از عین الدین صادق زاده97
تصویر 3- 8- اثری از محمد احصایی، کاربرد محدود رنگ 98
تصویر 3- 9- اثری از صداقت جباری،کاربرد رنگ‌های اسلامی ایرانی98
تصویر 3-10- اثری از افجه‌ای، حجم بخشی به حروف99
تصویر3 – 11- اثری از حسین کاشیان، تعادل متقارن در ترکیب‌بندی 100
تصویر 3-12- اثری از بریرانی، جنبش و حرکت 101
تصویر 3-13- اثری از زنده‌رودی، تکرار حروف برای بیان ریتم102
تصویر 3-14- اثری از صداقت جباری، خط نقاشی، بیان تکرار و ریتم103
تصویر 3-15- اثری از بابک رشوند، ایجاد بافت انتزاعی-بصری با ترکیب حروف103
تصویر 3-16- اثری از احمد آریامنش، فضاسازی در خط-نقاشـی با آب مرکب104
تصویر3 -17- اثری از مهدی سعیدی، کاربرد تصویری نوشتار106
تصویر 3-18- اثری از رضا عابدینی107
تصویر 3-19- اثری از مسعود نجابتی، جلد کتاب 107
تصویر 3-20- برخی از لوازم خط نقاشی 110
تصویر 3-21- روند شکل‌گیری یک اثر از مهدی سعیدی111
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 1-1- برخی از عوامل مهم در طراحی جلد کتاب 10
جدول 1-2- بررسی سایز و تایپ فیس 10
جدول 2-1- جریان‌های عمده هنر خوشنویسی معاصر در خط نستعلیق22
جدول 2-2- مقایسه تطبیقی بزرگان خط-نقاشان85
فصل اول
کلیات تحقیق
1-1 – تعریف مسئله
هیچ تعریف درستی جز در سایه بررسی و شناخت جامع از گذشته و تطبیق آن با دنیای معاصر میسر نیست. در دهه‌های اخیر، تجددخواهی در هنر ایران نمی‌توانسته سنت‌های فرهنگی را به خاطر نوستالژی آنها بپذیرد. در این بین نقاشان و خطاطان از جریان پیدایش جنبش سقاخانه و نوگرایی تا دوران معاصر، همواره به دنبال هویت و تاریخ خود بوده‌اند تا بتوانند با ارائه زیرساخت‌های شرقی خط-نقاشی، قابلیت‌های تصویری و توصیفی-تشریحی نوشتار را بیان کنند که امروزه به یکی از مهم‌ترین شگردهای ارتباط بصری تبدیل شده است. اما تاکنون پژوهشی درباره قابلیت‌های تصویری نوشتار در بستر خط-نقاشی و بیان گستره فعالیت آن صورت نگرفته است. از این روی در این پژوهش درصدد آنیم که این قابلیت‌ها را با بیان تعاریف نظری و تجربی و ارائه راهکارهای عملی مورد بررسی و تحلیل قرار دهیم.
1-2- ضرورت و اهمیت تحقیق
یکی از مقوله‌های بسیار مهم در گرافیک، قابلیت پیام‌رسانی نوشتار در کار گرافیکی است. با توجه به اینکه در فرهنگ بومی ایرانی، خط-نقاشی از زمره جریانات مهم تاریخی بوده که سال‌هاست شکل گرفته، در حال تکوین می‌باشد و پذیرش این جریان از جانب بزرگان هنر صورت می‌پذیرد، چنین طلب می‌شود که در این باب پژوهش‌های دقیقی انجام گیرد. معرفی و شناسایی قابلیت‌های تصویری و بصری نوشتار به عنوان یک واژه کلی و گسترده که همه فعالیت‌های مربوط به خط-نقاشی با توجه به فرهنگ، تاریخ، مهارت، تکنیک و هنر را در بر می‌گیرد، از واجبات انجام این پژوهش می‌باشد زیرا با وجود آنکه این جریان در دهه‌های اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته اما تنها به بیان مسائل کلی و پیشینه این جریان پرداخته شده و کمتر مورد پژوهش تخصصی و علمی قرار گرفته است. از این رو عدم وجود منابع جامع و گسترده پیرامون خط-نقاشی و قابلیت‌های نهفته در آن از الزامات این پژوهش لحاظ شده است.
از دیگر اهمیت‌های این پژوهش می‌توان به بحث هویت گرافیک ملی ایران اشاره کرد که می‌توان ریشه‌های آن را با پژوهش و تحلیل در این جریان تاریخی (خط-نقاشی) پیدا کرد و برخی اشتراکات میان فعالیت‌های غیر کاربردی (بیشتر هنرهای زیبا) و کاربردی (بیشتر طراحی گرافیک) را به تصویر کشید.
1-3- سؤالهای اصلی تحقیق
مهم‌ترین دلایل طرح عنوان این پژوهش، پرسشهایی هستند که تحقیق مذکور را بر آن داشته‌اند تا به پاسخهایی قانعکننده دست یابد. این پرسش‌ها در دو مقوله “قابلیت‌های تصویری نوشتار” و “خط-نقاشی” به طور مجزا مطرح شد، سپس با طرح سؤالاتی به بیان فصل مشترک و کارکردهای آنها بر یکدیگر پرداخته شده است. اگرچه سؤالات بسیاری در رونـد پژوهش مطرح شده اما به اختصـار به ذکر برخی از مهم‌تریـن آنها می‌پردازیم:
1. خاستگاه و علت اصلی پیدایش خط-نقاشی چیست؟
2. آیا سقاخانه می‌تواند با استناد به تعاریف سبک‌ها و مکاتب بومی و جهانی به عنوان یک مکتب هنری مطرح شود؟
3. ریشه‌های ایرانی نوشتار فارسی در کدام خطوط وجود دارد؟
4. آیا می‌توان در خوشنویسی هم صحبت از خطوط مدرن و پست‌مدرن کرد؟
5. جنبش مدرنیسم چه تأثیراتی بر نقاشی و خط‌نگاری داشته است؟
6. چه عواملی باعث تلفیق نقاشی و خوشنویسی و سوق‌دادن آنها به خط-نقاشی شد؟
7. نقش و خاستگاه پیشگامان نوگرا و هنرمندان چند دهه اخیر که به خط-نقاشی پرداخته‌اند، به چه صورت می‌باشد؟
8. آیا رسالت خط در خط-نقاشی با خوانایی کلام هم‌سو است؟ و آیا با کم‌شدن خوانایی ارزش‌های کلام نوشتار از بین می‌رود؟
9. آیا حد و مرزی بین کارکردهای تصویری حروف و نوشتار در پیام‌رسانی وجود دارد؟
10. تأثیر مبانی و سواد بصری نوشتار فارسی در خط-نقاشی چگونه است؟
11. گستره قابلیت‌های تصویری رسم‌الخط‌های نوین در حوزه‌های مختلف ارتباط بصری به چه میزان می‌باشد؟
12. خلق یک اثر هنری مشتق از خط و نقاشی متکی به هویت‌های فردی است یا تاریخی، یا هر دو؟ و چگونه می‌توان با حفظ هویت و فرهنگ، عناصر نوشتار و بومی را به جهان انتزاع نزدیک کرد؟
13. پاسخ به این گونه سؤال‌ها، دلایلی هستند که اهمیت پرداختن به این موضوع را روشن می کنند.
1-4- فرضیات تحقیق
با در نظر گرفتن فرضیات برخی از هنرمندان و منتقدان مبنی بر اینکه خط-نقاشی هنـر حساب می‌آید و اینکه هنرمند بعد از آموختن سواد بصری نوشتار و طی مراحل تکوین به خلاقیتی در کارش می رسد، لذا فرضیه اصلی این پژوهش بر این مبناست که با شناخت و آگاهی به اصول و قواعد رسم‌الخط‌های نوین می‌توان از قابلیت‌های تصویری آنها در حوزه‌های مختلف ارتباط بصری به ویژه خط-نقاشی استفاده کرد. چگونگی این ارتباط و راهکارهای آن باید در پایان این پژوهش مشخص گردد.
1-5- اهداف اصلی و فرعی
هدف اصلی از انجام این پژوهش، دستیابی به قابلیت‌ها و کاربردهای تصویری و بصری نوشتار فارسی در خط-نقاشی معاصر است. همچنین در این بین تلاش می‌شود تا شناخت بهتری نسبت به زمانه و جایگاه هنری معاصر ایران در موقعیت‌های فرهنگی و تاریخی پیدا شود و با بیان و تحلیل بصری آثار خط-نقاشی از زمان شکل‌گیری تا دوران حاضر‌، به تأثیرات کارکردهای تصویری نوشتار فارسی در خط-نقاشی دست یابیم. همچنین این پژوهش رهنمودی برای کمک به هنرمندان معاصر جهت خلق آثار هنری با زیرساخت‌های شرقی و متناسب با نیاز جامعه مدرن باشد؛ و در انتها علاوه بر تحلیل معنایی و بصری از کاربردهای نوشتار، گستره فعالیت‌های نوشتار و خط به عنوان یک مدیوم در بستر خط-نقاشی و سایر حوزه‌های ارتباط تصویری امروز را بشناسیم.
1-6- روش تحقیق
در این رساله روش و سیستم تاریخی و تحلیلی به کار رفته است؛ در این روش علاوه بر بیان ماهیت و وضعیت موجود موضوع پژوهش، به تشریح و تبیین دلایل چگونه بودن و چرایی وضعیت مسئله و ابعاد و گستره فعالیت آن می‌پردازیم و سپس اقدام به شناخت مسأله و تعریف آن، تدوین فرضیه‌ها، گردآوری اطلاعات، تنظیم و طبقه‌بندی اطلاعات و بیان راه‌کارها پرداخته و در انتها نتیجه‌گیری می‌نمائیم.تحقیق حاضر با استفاده از روش تاریخی و تحلیلی و با شیوه مطالعهی کتابخانهای، مصاحبه، شرکت در نشست‌ها و سخنرانی ها و کارگاه‌های تخصصی، جلسات نقد و بررسی، برگزاری پرفورمنس و گزارش از نمایشگاه‌ها به مطالعه در دوران گذشته و معاصر پرداخته است.
1-7- روش جمع‌آوری اطلاعات
اطلاعات در این پژوهش به روش کتابخانه‌ای و میدانی گردآوری شده است. اطلاعات مورد نیاز پژوهش، با فیش‌برداری از میان کتاب‌ها، مقالات معتبر، فصل‌نامه‌های تخصصی، پایان‌نامه‌ها و روزنامه‌ها در کتابخانه‌های واقعی و دیجیتالی انجام شده است. البته این پژوهش بسیار با فقدان اطلاعات علمی و تخصصی مواجه شد؛ منابع موجود صرفاً به بیان پیشینه و اختلاف‌نظرها در تعاریف پرداخته است و تحقیقی در مورد کیفیت و گستردگی این مبحث جامع صورت نگرفته است. برخی مقالات موجود نیز به طور گسترده و روبنایی به این مسئله پرداخته‌اند. از این رو در روش میدانی به صورت واقعی و مجازی با مراجعه به نمایشگاه‌های داخلی و خارجی، حراجی‌های تهران و حراج‌های معتبر دنیا همچون کریستی، ورکشاپ‌ها، پرفورمنس‌ها، جلسات نقد و بررسی، مصاحبه‌های حضوری و تلفنی با هنرمندان مرتبط با مسئله پژوهش، شنود فایل‌های صوتی مربوط به مصاحبه با افراد صاحب‌نظر و هنرمندان و مشاهده فیلم‌های مستند و گزارشی از برپایی نمایشگاه‌های حاضر، اقدام به تهیه گزارش و عکاسی از آثار شده است. همچنین برای تهیه تصویر آثارِ به‌روز به سایت‌های اینترنتی گالری‌های داخلی و خارجی و شخصی مراجعه شده است. در این پژوهش در راستای تعریف مسئله و اهداف آن، اقدام به برگزاری نمایشگاه، پرفورمنس آرت و جلسات نقد و بررسی تخصصی شده تا با نقد و تهیه گزارش از آنها نتایج جدیدی حاصل شود.
1-8- کاربرد تحقیق
مبنای اصلی این پژوهش، همان طور که توضیح داده شد، بررسی قابلیت‌های تصویری نوشتار فارسی به عنوان یک مؤلفه تاریخی و فرهنگی در خط-نقاشی است که بار هویت یک جامعه را برای ارتباطات بین‌المللی و بصری به دوش می‌کشد. به همین دلیل کاربرد اصلی این تحقیق نیز بر این امر استوار است و می‌تواند راه‌گشایی در کشف کاربردهای ناشناخته نوشتار فارسی اعم از رسم‌الخط‌های نوین به عنوان یک مدیوم مستقل درحوزه‌های مختلف ارتباط‌جمعی و تصویری باشد.
1-9- پیشینه تحقیق
کاربرد حروف و نوشتار فارسی در بستر خط-نقاشی با توجه به شرایط و روند شکل‌گیری آن و براساس پژوهش انجام‌شده، مدتی است که وارد حوزه‌های مختلف هنری شده است و به تبع آن، کتاب‌ها، پایان‌نامه‌ها و مقالات اندک و پراکنده‌ای در رابطه با کیفیت و گستردگی این مبحث تحقیقی به رشته تحریر در آمده که در زیر به اختصار ذکر می‌گردند، از این جهت در رابطه با عنوان این پژوهش و نتایج حاصل از آن به طور مستقیم هیچ تحقیقی صورت نگرفته است.
پایان‌نامه‌های سایر رشته‌ها:
1- خلخالی، ن. بررسی رسم الخط فارسی، کارشناسی ارشد زبان‌شناسی همگانی، دانشگاه تهران، 1373.
2- خوانساری، ث. پژوهشی املائی برای دستیابی به گرایش‌های اصلی خط فارسی. استاد راهنما هرمز میلانیان، کارشناسی ارشد زبان‌شناسی همگانی، دانشگاه تهران، 1355.
3-رضازاده، پ. آموزش مهارت‌های نوشتاری زبان فارسی، کارشناسی ارشد آموزش زبان فارسی به غیر فارسی‌زبانان، دانشگاه فردوسی مشهد، 1378.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

4- مخبر، عباس. کندوکاوی در برنامه‌ریزی زبان فارسی نوشتاری، کارشناسی ارشد زبان‌شناسی همگانی. دانشگاه تهران، 1368.
پایان‌نامه‌های رشته هنر:
1- ابراهیمی، م. بررسی نشانه‌‌شناختی وابستگی‌های فرم و محتوا در نوشتارنگاری (تایپوگرافی) فارسی. کارشناسی ارشد ارتباط تصویری. مؤسسه آموزش عالی نبی اکرم تبریز، 1388.
2- اکرمی، ع. خط و خوشنویسی و زیبایی در ایران. کارشناسی ارشد ارتباط تصویری. دانشکده هنر و معماری شیراز، 1379.
3- جعفری، ب. بررسی اسلوب‌های حروف‌نگاری و رنگ‌پردازی در خط‌نگاره‌ها و نقاشی-خط‌های معاصر. کارشناسی ارشد ارتباط تصویری. دانشگاه تربیت مدرس، 1390.
4- جلالیان فرد، ن. تحلیل و بررسی خطوط مُشَّکَّل با رویکرد نشانه شناسی. کارشناسی ارشد ارتباط تصویری. دانشگاه الزهرا، اردیبهشت 1392.
5- خوش منش، س. هندسه ی نهفته خوشنویسی و حضور آن در نشانه نوشته های ایرانی (با تاکید بر خط نستعلیق) کارشناسی ارشد ارتباط تصویری. موسسه آموزش عالی نبی اکرم تبریز، 1388.
6- رضوی نیا، م. اسلام و هنر نقاشی و خوشنویسی. حوزه علمیه خراسان، 1391.
7- شریفی زیندشتی، ب. تحولات نوآورانه در نستعلیق‌نویسی معاصر (1300 تا 1387 ش) کارشناسی ارشد صنایع دستی، دانشکده پردیس باغ ملی (هنر)، 1387.
8- صفازاده حقیقی، ز. بررسی قابلیت‌های زیبایی شناسی اقلام شش‌گانه‌ی خوشنویسی در گرافیک امروز. کارشناسی ارشد ارتباط تصویری. دانشگاه تربیت مدرس، 1385.
مقالات:
1- آران، ز. همه چیز درباره نمایشگاه سالانه تایپوگرافی اسماء‌الحسنی، هنرهای تجسمی، ش 27.
2- اشرفی، م. راز نقاشی خط نگاهی به آثار جلیل رسولی، کتاب ماه هنر، ش 169، 1391.
3- عینی، ک (گزارشگر). اثری هنری درباره هنر خط و نقاشی (سیزدهمین کنگره جهانی علوم تاریخ بررسی مآخذ پارسی -تاجیکی) نشریه زبان و ادبیات، ش 86، 1349.
4- مرادی شورچه، م. مشق نقاشی-خط (نگاهی به نمایشگاه «خط سوم») آینه خیال، ش 4، 1386.
کتاب‌ها:
1- افضل طوسی، عفت السادات. از خوشنویسی تا تایپوگرافی، هیرمند. تهران، 1388.
2- تیموری، کاوه. راز نقاشی-خط (نگاهی به آثار جلیل رسولی)، کتاب آبان، تهران، 1391.
1-10- چگونگی انجام پروژه عملی
کارکردهای تصویری نوشتار یکی از روش‌هایی است که امروزه نقش اساسی را در ارائه آثار گرافیک در طراحی پوستر، جلد کتاب، صفحه آرایی و مانند آنها ایفا می‌کند. در این پژوهش با ارائه طراحی انواع جلد کتاب، به بیان این قابلیت‌ها در بستر خط-نقاشی پرداخته شده است. با توجه به اینکه رسم‌الخط پیشنهادی این پروژه یکی از خطوط گرایش‌های نوین با نام سفیر می‌باشد، کلیه خطوط به‌کار برده‌شده در این پروژه سفیر بوده تا ضمن ارائه این خط، به بیان قابلیت‌های بصری و تصویری آن نیز پرداخته شود. البته بیان این نکته نیز حائز اهمیت که در طول روند انجام این پروژه نتایجی نیز در خصوص برگزاری پرفورمنس آرت و کاربرد این خط بر روی انواع ظروف و البسه به دست آمده است که تمامی این موارد حاکی از گستردگی کاربردهای این پژوهش می‌باشد.
1-10- 1- اهداف و شرح پروژه عملی
«در نگاهی به سیر تکوینی هنر، همواره شاهد تحولات در شکل، فرم، محتوا و در مواقعی شکستن ساختارهای بنیادین آنها بوده‌ایم. این فرایند عمدتاً در ذات هنر و هنرمندی است و خمیرمایه آن نگرش و تحول‌خواهی و در مواقعی کنار گذاردن و یا تعارض و واکنش نشان دادن به سنت‌های قدیمی بر اساس نیازهای اجتماعی و فردی بوده است.» (بختیاری، 1388: 11) امروزه ما در معرض جریان‌هایی با نام‌های”مدرن” و”پست مدرن” قرار داریم که بحث بسیاری از آنها بر سر این قضیه است که جایگاه ما در کجای این جریان‌هاست. اما نکته حائز اهمیت آن است که کاربرد این مفاهیم در حوزه هنرهای دیگر، رایج و امری معمول بوده است در حالی که صحبت از این مفاهیم در حوزه هنر خوشنویسی هنوز پیچیدگی‌های خاص خودش را دارد که به برخوردی محتاطانه با این قضیه منجر می‌شود؛ آیا اصولاً چنین مفاهیمی در حوزه خوشنویسی معنا می‌دهند؟ با توجه به ظرفیت‌های ناشناخته و بسیارِ خطوط اسلامی، هنرمندان خلاق هر از چندگاهی به رونمایی از این قابلیت‌های دفرماسیون و انعطاف‌پذیری در رانش قلم و اضافاتی منحنی در انتهای حروف، رنگ، طرح و ترکیب‌بندی دست یافته‌اند. «در دهه‌های 40 و50 شمسی استادانی چون سلحشور، اخوین، فرادی و نظام‌العلما با بهره‌گیری از خط نسخ و نگاهی کاربردی، نمونه‌های جدیدی را در عرصه نگارش روزنامه‌ها، سرتیترها و عناوین کتاب‌ها ارائه دادند که همگی زیبا و چشم‌نواز بودند. در یکی دو دهه اخیر سایر هنرمندان این کوشش را در محور بهره‌مندی از خط ثلث یا تلفیق ثلث و نسخ پایه‌ریزی کرده‌اند و حاصل کارشان جلوه مطلوب و مقبولی در عرصه‌ی خوشنویسی داشته است. این نمونه‌ها البته وجه تحریری و کاربردی کمتری داشته‌اند و زمینه استفاده آنها در جملات قصار و قطعه‌نویسی، نمایان‌تر است. ویژگی بارز این طراحی‌ها کوشش بر تلطیف‌کردن، قاطعیت و برش‌دار بودن خطوط ثلث و نسخ است.» (همان)
امروزه نیز تلاش‌های بسیاری جهت تکوین زیبایی نوشتار فارسی صورت گرفته که اغلب گرایشی ساختارشکنانه در قالب طراحی حروف و استفاده از ظرفیت‌های هندسی حروف داشته است.
ازاین روی و همان گونه که گفته شد، در طراحی جلدهای کتاب از خط پیشنهادی سفیر استفاده شده است. این خط بعد از سال‌ها مطالعه بر روی خطوطی که رسالت انتقال پیام را داشته‌اند و با ریشه‌گرفتن از آنها، در اردیبهشت 1385 مصادف با روز مبعث با مدد از نام پیامبر (سفیر) یعنی پیام‌رسان نام نهاده شد.
در طراحی این رسم‌الخط، فرم ها و اشکال کلیه خطوط ترسیمی از جمله کوفی، ثلث، نسخ و مانند اینها مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته‌اند و از آنها برداشت شده است.
«سفیر خطی به قاعده‌مندی اکثر خطوط متداول است، راست‌قامت و همراه با چندین حرکات منحنی‌شکل در چهار جهت که تیزی و تندی بعضی از حرکات را پاسخگو باشد و مجموعه‌ای متعادل را ارائه دهد. وجه نوشتاری و دقت و حوصله در اجرا از ویژگی‌های بارز این خط است و استدلال منطقی آن بیشتر در ترکیب‌بندی نمود پیدا می‌کند.» (آریامنش، 1389: 25) (تصویر1-1)
هماهنگی خط سفیر در چیدمان حروف و کلمات و تنوع در فضاسازی جهت ایجاد فضای نو و خلاقانه و توانایی در اجرای متون فارسی، غیر از اجرای متون عربی، این پژوهش را بر آن داشت تا برای طراحی عناوین جلدها از این خط استفاده شود.(تصویر1-2)
از دیگر دلایل کاربرد سفیر آن است که نسبت به سایر خطوط نوین از قابلیت خوانایی بیشتری برخوردار است، می‌تواند در چند قالب ساده تا پیچیده تقسیم‌بندی شود و به فراخور نامش بیشتر بر پیام‌رسانی تأکید دارد. (مسئله‌ای که در طراحی عنوان کتاب حائز اهمیت است.)
از مهم‌ترین اهداف این پروژه می‌توان به خلق آثاری با تنوع بخشیدن به فضای خوشنویسی و فرم‌های گوناگون بصری، رنگ، ترکیب‌بندی با رعایت اصول زیبایی‌شناسی، استفاده از تکنیک‌های ایده‌پردازی، حساسیت‌بخشیدن به حروف و نزدیک کردن نوشتار به بُعد تصویری اشاره داشت.
در انتها زمانی که در دهه‌های اخیر یک رسم‌الخط با پشتوانه‌ای دیرینه دارای قاعده و کاربردهای متنوع و با در نظر گرفتن نیاز جامعه ارائه می‌شود، بیانگر آن است که بسیاری از قابلیت‌های آن هنوز معرفی نشده و نمود پیدا نکرده‌اند و برای پیشرفت به زمان و تجربه نیاز دارد.
1-10- 2- روش و نحوه اجرای پروژه عملی
به طور کلی در طراحی جلد کتاب باید بررسی و تحلیل عواملی صورت پذیرد.(جدول1-1) همان گونه که گفته شد، در طراحی جلدهای کتاب از خط پیشنهادی سفیر استفاده شده است و مبنای ایده‌پردازی هر طرح به انتخاب عنوان کتاب و چگونگی کار با حروف، در بیان و انتقال موضوع ارتباط دارد. در اجرای پروژه سعی بر آن بوده است که در انتخاب تکنیک‌های ایده‌پردازی، دو موضوع هم‌سو با هم پیش بروند: اول آنکه طرح جلد کتاب معرف موضوع مورد نظر و محتوای کتاب باشد و پیام را به خوبی بیان کند. دوم، رنگ، ترکیب‌بندی، فرم بصری حروف و بیان تصویری آنها متناسب با اصول زیبایی‌شناسی باشد که این زیبایی با استفاده از ابزار، عوامل بصری و تکنیک‌های حساسیت‌بخشیدن صورت گرفته است. در مرحله ایده‌پردازی هم سعی شد تا با نگاهی به آثار تایپوگرافی جهان به یک ایده منحصربه‌فرد دست یابیم.
در طراحی جلدهای کتاب به ترتیب این مراحل طی شده است: ایده‌پردازی، تجزیه و تحلیل ایده، رسیدن به عنصر تصویری نوشتار، انتخاب تکنیک ایده‌پردازی، پیش‌طرح‌ها، ترکیب‌بندی‌های گوناگون، اجرا، اجرای نهایی.
در مرحله ایده‌پردازی ابتدا به تحلیل شرایط اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و هنری زمان اجرای پروژه پرداخته شده است، سپس در مورد تک تک موضوعات پیشنهادی مطالعه صورت گرفته و نتایج به صورت عناوین نوشتاری یادداشت شده‌اند. در مرحله بعد در مورد هر یک از موضوعات به تفصیل به شرح نوشتاری-تصویری آن، بیان دلایل و نقش بصری حروف و تهیه پیش‌طرح‌های ساده تصویری و انتخاب شیواترین و صریح‌ترین تکنیک ایده‌پردازی پرداخته شده است. از میان تمامی ایده‌ها، منحصربه‌فردترین، قابل‌اجراترین و زیباترین ایده‌ها انتخاب شده و پیش‌طرح‌ها و ترکیب‌بندی‌های مختلفی با تهیه گرید برای هریک از آنها به اجرا درآمده است. در انجام پیش‌طرح‌ها ابزار، رنگ‌ها، سطوح و بافت های گوناگون مورد استفاده قرار گرفته و از آنها عکاسی شده است. سپس پیش‌طرح جلد کتاب‌ها در رایانه اجرا شده‌اند و آن دسته از طرح‌هایی که نیاز به بافت خاصی داشتند، بافت مورد نظر روی آنها اجرا و در نهاین اسکن یا عکاسی شده و در رایانه اصلاحات لازم روی آنها نیز صورت گرفته است. عناوین کتاب‌ها با خط سفیر و با قلم نی نوشته و سپس اسکن شده و در رایانه ترکیب‌بندی و فضاسازی مناسب صورت گرفته است. (تصویر1-3) در مورد عناوین فرعی که شامل نام نویسنده و مترجم و غیره می‌باشد، فونت‌های بسیاری به فارسی و لاتین در سایزهای مختلف مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته‌اند (جدول1-2) که نزدیک‌ترین فونت به فرم خط سفیر (Mj-saadi) و به لاتین (Bodoni Bd BT) برای انسجام طراح‌ها انتخاب شده، نیز یک نشانه نوشتاری با نام (دبیره) به عنوان نام انتشاراتی با خط سفیر طراحی و اجرا شده است‌.(تصویر1-4) اجرای تمامی طرح‌ها در نرم‌افزار ایلوستریتور و روتوش تصاویر و بافت‌ها در فتوشاپ صورت گرفته و حروف‌چینی عناوین فرعی نیز در همین نرم‌افزار انجام شده است. قطع کتاب نیز با توجه به عنوان و ترکیب‌بندی طرح و رده سنی، با ابعاد خشتی و رقعی انتخاب شده است. اجرای نهایی آثار با فرمت PDF با کیفیت چاپی ذخیره‌سازی شده و سپس پلات رنگی در ابعاد واقعی تهیه و به صورت ماکت جلد کتاب ارائه شده است. تمامی مراحل مذکور با نظارت استادان راهنمای پژوهش و ناظر چاپ صورت گرفته است.
تکنیک‌های ایده‌پردازی (خلاقیت): 1. بدون کلام1 2. ترکیب2 3. مقایسه3 4. تکرار4 5. اغراق5
6. معکوس6 7. حذف و پیشنهاد7 8. تناقض8 9. خطای بصری9 10.شوک10 11. بازی با زبان11 12. تغییر زاویه دید12 13. شوخی و طنز با شناخته‌شده‌ها13 14.علائم و نمادها14 15. بیا و بازی کن15 16. داستان‌سرایی16 17.غیرواقعی (نامعقول و عجیب) 17 18. کلمه به کلمه18 19. تأثیرپذیری و گذاری 20. تغییر سوژه19 21. کاربرد دیگر20 (برگرفته از کلاس ایده‌پردازی تهمتن امینیان، مدرسه ویژه، 1391)

پروژه دوم عملی
پرفورمنس کنسرت خط

در راستای این پژوهش، پرفورمنس (کنسرت خط) با دومین تجربه فعالیت خود، علاوه بر نمایش قابلیت‌های بصری و تصویری حروف، به تعامل با مخاطب و تأثیرپذیری و تأثیرگذاری بر خَلق ضرب‌آهنگ موسیقی پرداخت؛ «با توجه به آنکه فضای خلق یک اثرخوشنویسی باید بسیار آرام و دور ازحضور اغیار باشد تا بتواند در این فضای آرامی که برای خود ایجاد می‌کند؛ آثار مناسبی را خلق نماید.» این پژوهش، هنرمند خطاط را بر آن داشت تا نگاهی دیگرگونه به دنیای خط داشته باشد تا بتواند فضایی کاملاً بکر و نو را تجربه کند و «رشد تکوینی یک اثر تجسمی از دوران جنینی تا تولد را به نمایش بگذارد و به جای اینکه مخاطبین تجسمی در لحظه و آن یک اثر را ببینند، آن را در طول زمان و مرحله‌به‌مرحله تا سرانجام، نظاره کنند؛ و با اتفاقات، ریسک‌ها و هیجانات اجرای اثر همراه با هنرمند، گام برداشته و او را همراهی کنند. به همین سبب از آنجا که گاهی مواقع همراهی دو یا چند اثر هماهنگ با هم می‌تواند لذت لحظه را بیشتر کرده و لحظات نابی را خلق کند، در این رویکرد تازه، همراهی هنر شنیداری و دیداری مدنظر قرار گرفت تا تأثیرپذیری هریک بر دیگری را به نظاره بگذارد.» (نشریه داخـلی خانه هنرمندان ایران، 1391: 56)
در مورد فضاسازی موسیقی در تقابل با فرم‌های نوشتار خط “سفیر”، «قطعات اجرایی پرفورمنس که اغلب غیرمرتبط و بدون قصه می‌باشند، با هنر –به مفهومی که عادت داریم- تفاوت محسوسی دارند وگویی هدف، فقط اجرای یک اتفاق با یک فرم اجراییِ صرف است. در این برنامه تلاش شد که مخاطب، عادت شنیداری خود را تغییر دهد و در عین حال شاهد تأثیرات موسیقی بر هنرمند و خلق تصویر روی بوم نقاشی و تأثیر متقابل تصویر و بوم نقاشی بر نوازنده و موسیقی باشد.» (نصرتی، 1391: برگرفته از کارت پرفورمنس)

در این پرفورمنس فرایند زایـش و تکوین یک اثر تجسمی در همراهی با موسیقی مورد تجربه قرار گرفته است و نگاهی به همراهی و هم‌صدایی با طول موج برابر موسیقی و خط-نقاشی شده است… فریادی یکسان که برای تلطیف و هماهنگی صدا و سکوت و درگیری مخاطب، نیاز به فضایی بسته داشت… فضایـی که با توجه به شرایط جوی و محیطی و قشر هنرمند و هنرجو و هنردوست در نظر گرفته شده بود… البته منکر محدودیت فضا نمی‌توان شد اما نتیجه و فرایند زایش اثر تجسمی همچون یک جنین، دلپذیرتر بود و همراهی نگاه نافذ، کنجکاو، پیگیر و بی‌حاشیه مخاطب را طلبید.
در مورد عوامل اجرایی پرفورمنس آرت نیز باید اذعان داشت که بالفطره نیازمند حضور فیزیکی و روانی است چون تبادل نگاه هنرمندِ خوشنویس با هنرمند موسیقیدان، مشورت‌ها، مشارکت‌ها، تأثیرپذیری و صحبت با مخاطب و داشتن تأثیر مستقیم بر اثر، تجربه‌کردن در لحظــه بدون هیچ‌گونه اتود و پیش‌زمینه ذهنی، پاساژها، حرکات، زیرچشمی‌ها و هرآنچه که در پشت پرده خلق یک اثر و یک هنرمند است… همه و همه تنها “بالفعل کردن” پرفورمنس آرت در هنر شرق بوده؛ این امر در شرایط کنونی شاید از بدعت‌های نوین به حساب آید که با هوشمندی، جسارت و تجربه هر دو هنرمند صورت گرفته است… با بیانی کلی‌تر، هدف، تنها ارائه یک وورکشاپ تلفیق موسیقی و خط-نقاشی و بیان نمادین نبوده (!) بلکه هدف، اجرای یک اتفاق نو و رو‌به‌رشد و سریالی در حوزه بینامتنی بین هنرها می‌باشد.
از این روی برنامه مورد نظر در سال 1391 به کمک یکی از خطاطان و هنرمندان خط-نقاشی این سرزمین، به نام احمد آریامنش که مبدع خط سفیر و کرشمه نیز می‌باشد و همچنین یکی از آهنگ‌سازان آینده‌دار این سرزمین، محمد نصرتی، اجرا شد. برای طراحی و برنامه‌ریزی پرفورمنس، جلسه‌های مختلفی برگزار شد و سرانجام به این نتیجه رسیدیم که او قطعاتی را در استودیو ساخته و اجرا نماید و سایر اتفاقات که همان بداهه‌نویسی و بداهه‌نوازی است، در محلِ اجرا تجربه شود؛ که این تدبیر در واقع بیان تعامل و تأثیرپذیری هر یک از این دو هنر بر یکدیگر می‌باشد. البته ماحصل این اجرا بیانگر دو اثر نو و تمام‌شده با مشارکت حرکات نمایش‌گونه و فضاسازی هر دو گروه خواهد بود و اثر تجسمیِ خلق‌شده در این فضا تمامی ضرب‌آهنگ‌های موسیقی زنده را در وجود خود نگاه خواهد داشت. نتیجه این نگرش و بررسی‌ها، اجرای زنده گالری ساربان و خانه هنرمندان در سال1391 بود و اجرای پایانیِ همان سال نیز به‌راحتی سیر تکاملی هر دو اتفاق قبلی را نشان داد که با تعداد بیشتری از نوازندگان و خطاطان انجام شد. در این اتفاق سعی شد تا از وجود چهار تن از هنرمندان جوان سفیر و کرشمه‌نویس بهرمند باشیم.
نقطه اوج این اتفاق، حضور استادان طراز‌ اول خوشنویس و خط-نقاشی همچون استاد نصراله افجه‌ای، جواد بختیاری، علی شیرازی، فلسفی، ملک‌زاده، سبزه‌کار، حیدری و الهه خاتمی در محل اجرا بود که هریک قسمتی از بومی که توسط احمد آریامنش بسترسازی شده بود را با قطعه‌چوبی که جداگانه به آنها داده می‌شد، مزین به سحر قلم خود نمودنـد. (نشریه مکعب، 1392)
فصل دوم
نوشتار فارسی و نقاشی در ایران
2-1- الفبا و نوشتار در ایران
«پانصد هزار سال است که بشر با زبان گفتاری در کره زمین تکلم می‌کند. اولین زبان مکتوب بشر به 3500 سال قبل از میلاد مسیح و الفبای مکتوب به 1500 سال قبل از میلاد مسیح برمی‌گردد. قبل از نگارش، انسان‌ها اطلاعات را در ذهن ذخیره می‌کردند و این اطلاعات سینه‌به‌سینه نقل شد. نکته اینجاست که پیدایش خط در اطراف و اکناف عالم کمابیش در یک زمان آغاز شد. کلیه تمدن‌های بشری به فراگیری و ارائه هر آنچه در طی معاملات و سفرهای خود یاد گرفته بودند، پرداختند. نگارش در واقع یک عمل تلفیقی است، صرف نظر از این‌که آیا افکار هم حین نوشتن منتقل می‌شود یا خیر. رشد بشر قبل از اختراع هر نوع شکل نوشتاری نوشتن را در برداشته است. گذشتگان ما به حافظه خود اعتماد کرده‌اند. نوشتن امکان عبور از زمان و مکان را فراهم می‌کند.»(وایت، 1389: 9)
خط از نظر مورخان تاریخ جدید، شاخص مرز تاریخ و پیش از تاریخ است21. «در ارتباط با پیدایش نوشتار مفهومی باید توجه داشت که خط، تنها وسیله‌ای برای ثبت رویدادهای محدود در روابط زیستن نیست؛ چنانچه معلوم است در تاریخ‌های متداول، روابط بازرگانی و یا دادوستدهای نخستین بشر را عامل مؤثر اولیه در پیدایش خط می‌داند. یعنی این رابطه آغازگر ورود به سرشت تاریخی انسان نیست. در نقطه مقابل این نگاه می‌توان خط را به مثابه یک اسطوره22 مورد شناسایی قرار داد که صورتی از پدیداری روح و آگاهی انسانی است و نیروهایی نهفته در آن که حتی می‌تواند حامل وجوه معناشناسانه ظریفی باشد. اینکه نوشتار را واسطه‌ای بدانیم که در رابطه با حیث التفاتی آگاهی ما قرار می‌یابد، دلیل نمی‌شود که آن را به سطح علائمی برای اطلاع رسانی روزمره تقلیل دهیم، که در نهایت به سطح نازل‌تر کدها و فرهنگ لتراست می‌رسد.» (دادبه، 1389: 14)
«در زمان‌های کهن، به انگیزه‌هایی که هنوز به درستی آشکار نیست، هر یک از هفت سیاره شناخته‌شده آن روزگار را با شغل و پیشه‌ای، همبسته می‌دانستند. یکی از این سیارات که آن رابه نام‌ “عطارد” یا “تیر” می‌شناسیم و در ایران غربی “نبو”23 خوانده می‌شد، با نگارش و نویسندگی در پیوند بود. واژه‌های نبشتن (نوشتن) و نبی از ریشه “نبو” ایزد کتابت می‌باشد.» (عطایی فرد، 1389: ۱۳۵)
«تلاقی زبان گفتار و زبان بصری، نوشتار را پدید می‌آورد. طبیعی است که نوشتن هم مانند گفتار با گذشت زمان پویایی خود را از دست بدهد. در حقیقت این می‌تواند تمام آن چیزی باشد که شما به‌عنوان یک تایپوگرافر به آن نیاز دارید.» (وایت، 1389: 9) «سرگذشت خط در اوج ویژگی‌های نوشتاری‌اش در دوره‌ای از تاریخ که به کهکشان گوتنبرگ24 معروف است. راهی طی کرد که در امتداد آن و در صورت جدید آن برای انتقال صریح‌تر و جامع‌تر اطلاعات و در سیستم‌های نرم‌افزاری امروز دوباره نیازمند آیکون25‌های تصویری شد. چنانچه امروزه یک آیکون در نرم افزار‌ها می‌تواند ناقل صدها و شاید چند هزار سر فصل باشد.» (دادبه، 1389: 14)
«خط صرفاً نشانه26 نیست. چون نشانه به چیزی بیش از خود دلالت نمی‌کند یک نوشته می‌تواند به صورت یک اثر تصویری سطوح متعدد آگاهی و حتی لایه‌های ناشناخته وجود ما را آشکار کند. پس به چیزی بیش از یک کد تصویری و مفهوم زبانی دلالت می‌کند.» (همان)
«مجموعه‌ای از حروف الفبا که نشان می‌دهد چه تعداد صدا در غالب نمادها ظاهر شده‌اند. چه ذهن بلندی داشته است انسان که با وجود طولانی‌ترین فاصله‌های زمانی و مکانی‌، در پی یافتن راهی برای ایجاد رابطه با دیگران بوده؛ حتی سخن گفتن با آنان که هنوز زاده نشده‌اند و تمام اینها تنها با کنار هم گذاشتن بیست حرف ساده که بر روی برگه‌ای نوشته می‌شود، امکان‌پذیر است.» (گالیله 1564-1642)
چنانچه گفته شد، امروزه شمایل‌های نرم‌افزاری عرصه وسیع‌تری را گشوده‌اند و دوره جدید نشان داد که ذخیره‌سازی و حفظ دانش، وابستگی خود را به فرایند علمی‌نوشتار از دست می‌دهد.
«نخستین نگاره‌ها روی سفال‌ها، نخستین گام برای نوشتن بوده است و برخی دانشمندان مانند گیرشمن زادگاه نخستین سفال‌های منقوش را نواحی ایران غربی می‌دانند، پس در آغاز، نگارش از سرزمین ایران آغاز شده است. (گیرشمن، 1951: 21) «تعداد فراوان تصویرها و عدم امکان نقش کردن مسائل عاطفی، کمبودهای این روش نگارش بود.» (فریدریش، 1365: 5) یکی از کهن‌ترین نمونه‌های به‌دست‌آمده از نوشتارها در تمدن های بشری، چند لوح گلی از تمدن کهن ارته است (تصویر 2-1) که به همت دکتر یوسف مجید‌زاده در منطقه باستانی کُنارصندل در جیرفت به دست آمده و مربوط است به پیش از خط پروتو ایلامی و دوران این شوشیناک و دوران اورنامو حدوداً 2500 تا 2700 سال پیش از میلاد. در کمال شگفتی مشاهده می‌کنیم، که این نوشته‌ها بر اساس شکل پایه مربع و تغییرات محور‌های چهارگانه به و جود آمده و قابلیت نقل معنا به مثابه یک نوشتار را یافته است.» (همان: 18)

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید