1-4- اهداف و ارزش نظری پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………4
1-5- سابقه، پیشینه و ادبیات نظری پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………..5
1-6- روش و فنون اجرایی پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..6
1-7- معرفی جامعه آماری و نمونهها…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..6
فصل دوم
2-1- «کتابخانه مرکزی» و «گنجینه قرآن» آستان قدس رضوی……………………………………………………………………………………………………..8
2-2- نظریههای مختلف در مورد هنر اسلامی و ویژگیهای مرتبط با آن………………………………………………………………………………………11
2-3- هنر کتابآرایی15
2-4- کتابت16
2-5- خوشنویسی19
2-5-1- خطوط رایج در کتابت قرآن20
2-5-1-1- خط کوفی20
2-5-1-2- خط نسخ24
2-6- تذهیب در قرآن25
2-7- پیشینه تذهیب32
2-7-1- مانی34
2-8- نقوش35
2-9- نقوش مورد استفاده در تذهیب38
2-9-1- نقوش هندسی38
2-9-2- نقوش گیاهی40
2-9-3- نقوش اسلیمی41
2-9-4- نقوش ختایی47
2-10- نمادها و رموز متجلی در نقوش تذهیب48
2-10-1- نقش درخت49
2-10-2- گل نیلوفر آبی50
2-10-3- پیچک50
2-10-4- عنصرخلاء50
2-10- 5- خطوط و دایره51
2-10- 6- اعداد51
2-11- اهمیت مفهوم رنگ در تذهیب52
2-11-1- طلایی56
2-11-2- آبی56
2-11-3- سبز…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………57
2-11-4- قرمز………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..57
2-11-5- سفید………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………58
2-11-6- سیاه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..58

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2-12- اصطلاحات و آرایههای به کار رفته در تذهیب…………………………………………………………………………………………………………………….59
2-13- شیوه تذهیب قرآنهای خط کوفی سدههای اولیه اسلام…………………………………………………………………………………………………….63
2-14- تذهیب دوره سلجوقی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..67
2-15- تذهیب قرآن در دوره ایلخانی………………………………………………………………………………………………………………………………………………74
2-15-1- ویژگیهای تذهیب قرآنهای دوره ایلخانی……………………….. ……………………………………………………………………………….80
2-16- کتابآرایی و تذهیب قرآنها در دوره تیموریان……………………………………………………………………………………………………………………85
2-16-1- ویژگیهای نقش و رنگ در قرآنهای عصر تیموری………………………………………………………………………………………………………..92
فصل سوم………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
معرفی و تحلیل سرسورههای قرآنهای آستان قدس رضوی از صدر اسلام تا دوره صفوی…………………………………………………………….95
3-1- سرسوره……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………96
3-1-1- سرسورههای سدههای نخستین اسلامی و دوره عباسی………………………………………………………………………………………….97
3-1-2- تحلیل آماری سرسورههای سده نخستین اسلامی و دوره عباسی………………………………………………………………………..120
3-2- سرسوره‌های دوره سلجوقی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..126
3-2-1- قرآن عثمان بن وراق……………………………………………………………………………………………………………………………………………..141
3-2-2- قرآن راوندی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..146
3-2-3- تحلیل آماری سرسورههای دوره سلجوقی……………………………………………………………………………………………………………..156
3-3- سرسورههای دوره ایلخانی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….162
3-3-1-تحلیل آماری سرسورههای دوره ایلخانی……………………………………………………………………………………………………………….179
3-4- سرسورههای دوره تیموری……………………………………………………………………………………………………………………………………………………185
3-4-1- تحلیل آماری سرسورههای دوره تیموری………………………………………………………………………………………………………………198
فصل چهارم……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
4-1- مقایسه آماری سرسورههای چهار دوره…………………………………………………………………………………………………………………………………207
نتیجهگیری……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
گزارش کار عملی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
منابع و مآخذ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….220

فهرست جدولها
فهرست شکلها و تصاویر

مقدمه
هنرهای شکلی و تزئین از قدیمالایام در بین هنرمندان رواج داشته است. با ظهور اسلام زمینه رشد و شکوفایی هنر آراستن و تذهیب کتب دینی و نقاشی و مصورسازی مساجد فراهم شد. از آنجا که محور همه هنرها، توجه و تأثیرپذیری از قرآن بوده است؛ لذا اهمیت تزئین و زیبایی قرآن مجید موجب افزایش فعالیت هنرمندان گردید و خوشنویسی را که یکی از هنرهای کلیدی دوره اسلامی است، شکوفا کرد. اعجاز کلام قرآن و تقدس و اولوهیت آن موجب شد که هنرمندان در جهت زیبا ساختن حروف به طوریکه بیننده را مسحور خود سازند، گام‌های مؤثری بردارند.
در ابتدای دوران اسلامی بهرهگیری از تذهیب به ندرت صورت میگرفت و نقوش به کار رفته در آن از تجرد کافی برخوردار نبود. این شاخه هنری کمتر به صورت منفرد مورد توجه قرار گرفت و بیشتر درخدمت سایر هنرهای اسلامی بود. به عبارت دیگر تذهیب در وجه کلی خویش مکملی بر خطاطی بود که از قرون اولیه هجری در کنار خوشنویسی، به اشاعه فرهنگ غنی اسلامی پرداخت (افشار مهاجر، 1380: 18).
هنر تذهیب قرآن رشدی محدودتر از خط داشت زیرا نگارش متن قرآن خود مستقیماً آن را طلب نمی‌کرد. بهعلاوه ترس از اضافه شدن هر عنصر زائدی به متن قرآن، تذهیب را محل تأمل قرار می‌داد. با قطع و اطمینان می‌توان گفت همین ترس توأم با احترام بود که جریان رشد تذهیب را دقیقاً در مجاری صحیحی سوق داد و نیل به آن نتیجه‌ای را تضمین کرد که همگان بر صحت‌ حیرت‌آورش متفق‌القولند (لینگز، 1377: 71). به بیان دیگر خود قرآن دارای مجال‌هایی است که مذهب را برای افزودن عناصر و آرایهها تحریک می‌کرد. به استناد آثار به جای مانده در قرآنهای خطی، سرلوحه سوره و فاصله میان آیات شاخص‌ترین و اولین مکانهایی بودند که قابلیت تزئین یافتند. در ابتدا، این تزئینات شامل کتیبه بسیار ساده عنوان سوره و عدد آیات، به خط کوفی، بدون نقطه و اعراب بوده که با قلم زر و تحریر مشکی نوشته میشده است اما بهتدریج و همزمان با تغییراتی که در زمینه خط صورت گرفت تذهیب نیز دچار تحولاتی شد که با خط تغییر یافته هماهنگی کامل داشت و به آرایش کتب خطی غنا و شکوه بیشتری میداد (قندهاریون، 1389: 15).
به نظر میرسد اولین موضع تزئین سرسورهها بودهاند. سرسورهها محلهایی بودند که مذهبان آنها را با استفاده از اشکال هندسی، ستارگان، گل و بوته، شاخهها و برگها، انواع ترنج و غیره و با استفاده از رنگهای طلا، لاجورد، شنگرف، سبز و نقره، تزئین و تذهیب میکردند.
اهمیت تذهیب در کتابآرایی و بهویژه نقش اثرگذار آن در تزئین سرسورهها تا بدان جاست که معمولا در بررسی و تعیین تاریخ آثار میتواند بهعنوان مهمترین فاکتور ارزیابی نسخههای قرآنی، مورد استفاده قرار گیرد. چرا که این امر در قرآنهای بدون تاریخ کمک میکند تا با قطعیت بیشتری درباره تاریخ احتمالی قرآنها نظر دهد. لذا در این پژوهش سرسورهها بهعنوان شاخصترین مکان برای نشان دادن این نقوش مد نظر قرار گرفته تا به مطالعه سیر تحول آنها در چهار دوره صدر اسلام، سلجوقی، ایلخانی و تیموری بپردازد.
فصل اول
کلیات پژوهش
1-1- تعریف، بیان ضرورت و اهمیت مساله
در سدههای آغازین حاکمیت اسلام، هنر کتابآرایی شامل کتابهای مذهبی و بهخصوص کلامالله مجید میشده است و آرایش کتابها مشتمل بر نقوش هندسی و غیرهندسی بود که در سرفصل سورههای مبارکه قرآن، لابلای سطور و حاشیه صفحات مورد استفاده قرار میگرفت. عدم رغبت هنرمندان اسلامی به تقلید از طبیعت، تاکید بر مفاهیم ذهنی و نمادین، چکیدهنگاری و نقشمایههای تزئینی از ویژگیهای شکلی مشترک این نقوش میباشد.
از آنجا که هنر تذهیب در آرایش کلامالله مجید بیشتر مورد استفاده قرار میگرفت و دارای بار معنایی غنی اسلامی بود لذا تذهیب قرآنهای مختلف در طول تاریخ تا دوره معاصر مورد مطالعه قرار گرفت و ویژگیهای قومی، ساختاری و ترکیببندی آنها تحقیق گردید.
تاکنون بیشتر بررسیها و تحقیقات صورت گرفته درخصوص تذهیب قرآن بهصورت کلی بوده است، به شکل اختصاصی در زمینه سرسورهها کار خاصی انجام نگرفته و اگر مطلبی هم نوشته شده، نقیصههایی داشته است. اما شناخت هرچه بیشتر این هنرها منوط به پرداختن به جزئیات، تحلیل ویژگیها و در کنار هم بررسی کردن آنها میباشد. لذا در این تحقیق سعی بر آن بوده که با توجه به احساس نیاز برای پرداختن به چنین موضوعی و شناسایی بهتر شاخصههای هنری قرآن، با تحلیل نقوش در دورههای مختلف تاریخی از صدر اسلام تا دوره صفوی، ویژگیهای شکلی و تذهیبهای این دوران و همچنین دلایل بهکارگیری سرسورهها در این کتب قرآنی مشخص گردد.
بر این اساس، پژوهش حاضر ضمن بررسی شرایط تاریخی، فرهنگی و هنری، به اهمیت جایگاه کتابآرایی قرآن در پنج دوره صدر اسلام، عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری (از سدههای اول تا نهم ه.ق) پرداخته و با توجه به اینکه تاکید اصلی بر تحلیل نقوش تذهیب و همچنین نحوه استفاده از سرسورهها و تاثیرات آنها درشکلگیری هنرهای قرآنی است و بدان جهت که خط و خوشنویسی نیازمند شرحی وسیعتر میباشد، لذا برای پرهیز از اطاله کلام و ارائه مطالب تکراری، به مفاهیم گستردهای چون تاریخچه خط و کتابت و … چندان پرداخته نشده است.

1-2- پرسشهای پژوهش
1- چه ویژگیهای بصری و هنری در سرسوره قرآنهای آستان قدس رضوی در دوران صدر اسلام تا تیموری وجود دارد؟
2- آیا این سرسورهها میتواند ما را در شناسایی بهتر و بیشتر سیر تحول تذهیب، کتابآرایی و گسترش تکنیکهای جدید یاری کند؟
3- آیا الگو و سنت خاصی در ترسیم نقوش رعایت شده است؟
4- آیا ساختار فرهنگی، سیاسی، هنری و مذهبی در پیدایش و شکلگیری سرسورهها تأثیری داشته است؟
5- تذهیبهای قرآنی دارای چه ویژگیهای بصری هستند که دربر دارنده برخی از مفاهیم عرفانی و اسلامی هستند؟
1-3- فرضیههای پژوهش
به نظر میرسد نقوش تذهیب سرسورهها در قرآنهای مجموعه آستان قدس، از ویژگیهای بصری حاکم بر مکتب کتابآرایی دوران خود برخوردار بودهاند.
به نظر میرسد آرایههای تزئینی نقش و رنگ در سرسوره قرآنها ابزارهای مناسبی جهت شناسایی هنرهای قرآنی در دوران مورد مطالعه میباشند.
به نظر میرسد سیر تحول سرسورهها به زمان انجامشان بستگی دارد و نسبت به موقعیت فرهنگی، سیاسی، هنری و مذهبی هر زمان تکنیک ساخت آنها نیز تغییر کرده است.
به نظر میرسد شرایط سیاسی و اجتماعی مناسب در کنار حمایت مادی و معنوی، فراهم ساختن محیط آموزش و فعالیت، بستر مناسبی برای خلق آثار هنری و پیشرفت همه جانبه آنها مهیا میکند.
به نظر میرسد نوع سیاستهای مملکتداری، شعبه مذهبی، علایق و سلایق حاکمان و درجه اهمیت دادن آنها به فرهنگ و هنر و … هریک از این حکومتها دخالت مستقیمی در تربیت هنرمندان تذهیبکار و خطاطان آن زمان داشته است.

1-4- اهداف و ارزش نظری پژوهش
اگر به صورتی دقیق به تذهیبهای دوران مختلف نگاه کنیم، حرکت و تحول آن را در طول تاریخ میبینیم. هنر کتابآرایی که در دوره ساسانی رو به افول گذارده بود با نفوذ اسلام در ایران زنده شد و آذین کردن قرآن رشد این هنرها را به همراه داشت.
در ابتدای دوران اسلامی بهرهگیری از تذهیب محدود بود و نقوش به کار رفته از تجرد کافی برخوردار نبوده است. اما از قرن چهارم هجری به بعد- که تقریبا هنر اسلامی شکل مشخصی به خود گرفت و اندک اندک رشد کرد- اکثر نقوش تزئینی در سطوحی که به شدت تجرید شده و با تخیل و ذهن خلاق هنرمند درهم آمیختهاند، مصور گشت، به شکلی که در دورههای اولیه اسلامی، عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری؛ هنر تذهیب از رشدی تکاملی برخوردار شد.
وجود ویژگیهایی متعدد از جمله قدمت، تنوع، غنای نقش و رنگ، ظرافتها و ریزهکاریها، منحصر به فرد بودن و … در مکاتب مذکور سبب شد تا پژوهش حاضر به منظور دستیابی به ویژگیهای هنری و شاخصههای تذهیب، وجوه تشابه و تفارق نقش و رنگ را مد نظر قرار داده و با توجه به غنای منابع و مآخذ، بهویژه کثرت مصاحف شریفه و نسخههای خطی نفیس در گنجینه مخطوطات موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، منتخبی از سرسورههای قرآن را بررسی و به شناسایی، تجزیه و تحلیل تکنیکی آنها بپردازد.

1-5- سابقه، پیشینه و ادبیات نظری پژوهش
در مطالعات و بررسیهای صورت گرفته در مراکز و سازمانهای مختلف مانند کتابخانه دانشگاه سوره، کتابخانه فرهنگستان هنر، کتابخانه آستان قدس مشهد، سایتهای مختلف اینترنتی و … به منظور دست یافتن به مباحث نظری و تحقیقات انجام شده پیرامون موضوع این پژوهش، مشخص گردید که در زمینه خط و تذهیب و کتابآرایی قرآن کریم کتابها و مقالات نسبتا زیادی نوشته شده است، اما در مورد سرسورهها و سیر تحولشان در جهان اسلام کتابی در ایران موجود نمیباشد و آنچه هست تعدادی مقاله، مصاحبه و چند نمونه پایاننامه میباشد.
مقاله از پروین برزین که به بررسی روند تغییرات تذهیب بهصورت کلی اشاره دارد. برزین، پروین، آبان 1345. نگاهی به تاریخچه تذهیب قرآن، هنر و مردم، شماره 49.
سلیمی نمین، ه، زمستان 1388، کتابت و تذهیب در قرآنهای چهار قرن اولیه اسلام، هنرهای زیبا، هنرهای تجسمی، شماره 40، ص 52-41.
پایاننامهها: تفرشی، م. 1388، بررسی هنر تذهیب در قرآنهای سدههای نخستین قرن اول تا قرن چهارم هجری، پایاننامه کارشناسی ارشد، پژوهش هنر، دانشگاه هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.
پایان نامهای تحت عنوان “بررسی سرسورههای قرآن از صدر اسلام تا دوره صفوی” در دانشگاه سوره در مقطع کارشناسی، اخیرا نوشته شده که نویسنده به جمعآوری تصاویر قرآنی موجود در تمام موزهها و مجموعههای ایران همت گماشته است، لیکن با توجه به موضوع پایاننامه اینجانب، سعی در بررسی قرآنهای موجود در مجموعه آستان قدس رضوی و همچنین تحلیل آثار موجود در آنجا دارم که با پایاننامه موجود تفاوتهای بسیاری خواهد داشت.

1-6- روش و فنون اجرایی پژوهش
روش پژوهش در این پایاننامه تاریخی- توصیفی است که بر پایه استدلالهای تحلیلی و ارائه جدول آماری میباشد. ابزار و شیوههای گردآوری اطلاعات از طریق فیشبرداری و جمعآوری شکلی نمونههایی از آثار هنرهای تزئینی در موزه و کتابخانه آستان قدس رضوی (ع) و روش تحقیق به صورت کتابخانهای میباشد.

1-7- معرفی جامعه آماری و نمونهها
جامعه آماری این تحقیق مجموعه قرآنهای موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی از صدر اسلام تا دوران صفوی میباشد که با توجه به تعداد بسیار زیاد این نسخ، شماری از آنها به عنوان نمونه مورد مطالعه قرار گرفت.
1-8- محدودیتهای پژوهش

فصل دوم
بررسی هنر کتابآرایی قرآن از صدر اسلام تا دوره صفوی
2-1- «کتابخانه مرکزی» و «گنجینه قرآن» آستان قدس رضوی
بیش از چهارده قرن از نزول قرآن مجید بر پیامبر بزرگ اسلام میگذرد. قرآن منبع اصلی و اساسی دین، ایمان، اندیشه هر مسلمان، بخشنده حرارت، معنی، حرمت و روح به زندگی اوست.
این کتاب تمدن‌ساز و کلام وحی آنقدر مورد توجه بوده و هست که موجب شده در دوره‌های مختلف از مناظر و مرایای گوناگون مورد توجه تمامی اقشار جامعه اسلامی قرار گیرد. به گونهای که علماء تمام همتشان را در پژوهش و بیان مفاهیم قرآن به کار بردند و هنرمندان هم به فراخور خود کوششان بر این بوده که این کتاب به نهایت جمال برسد (آصف فکرت، 1363: 12-9).
کتاب آسمانی قرآن کریم در طول تاریخ همواره محور اندیشه و عمل مسلمانان بوده است. مسلمانان در فکر، عقیده، رفع مشکلات فردی و اجتماعی خود به این کتاب مقدس مراجعه میکردند. قرآن مجید اصیلترین و مهمترین منبع مطالعاتی و پژوهشی اسلامی است که از آغاز نزول تا کنون، مسلمانان به تعلم و تعلیم آن پرداخته و بر این اساس علوم و فنون مختلفی را گسترش دادهاند (فرهمندنژاد، 1389: 94).
مسلمانان، نسخههایی نفیس از این کتاب مقدس و آسمانی را در طی قرون و اعصار همچون جان شیرین، گرامی داشته و امروز در کتابخانهها و موزههای بزرگ جهان صدها هزار کتاب و قرآن خطی وجود دارد که نشاندهنده تلاش فکری خردمندان و دانشوران در سدههای گذشته بوده است. از آنجا که قرآننویسی بیش از هزار و چهارصد سال قدمت دارد، بخش عظیم گنجینههای خطی را تشکیل میدهد (فاضل هاشمی، 1389: 70).
شاید بتوان ادعا کرد که کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی (منتسب به حضرت علی بن موسیالرضا (ع) (203-153 ه.ق)، یکی از قدیمیترین، نفیسترین و غنیترین خزائن فرهنگ و هنر اسلامی است که در مخزن خطی آن، نسخ فراوانی از قرآن مجید که از نظر نفاست هنری و ملاحظات تاریخی، کمنظیر بلکه عدیمالنظیر است، وجود دارد. در میان این نسخهها، دستنویسهای منسوب به ائمه طاهرین علیهمالسلام و دستنویسهای بزرگترین خطاطان مسلمان از اعصار مختلف وجود دارد. بعضی از این قرآنها که از اطراف و اکناف جهان اسلام به وسیله رجال بزرگ و نامآور هر عهد به روضه متبرکه حضرت ثامنالائمه وقف و اهدا شده است، دارای ارزش ویژه تاریخی و نشاندهنده مراتب ارادت رجال جهان اسلام از هر فرقه و طبقه، هر بلد و منطقه به امام هشتم شیعیان است (آصف فکرت، 1363: 12-9).
این کتابخانه با دارا بودن بیش از شانزده هزار قرآن از دورههای مختلف تاریخی (از قرن اول تا 15 ق) بزرگترین پشتوانه فکری، علمی، فرهنگی و هنری دانشمندان و پژوهشگران و یکی از مستندترین کتابخانههای جهان اسلام است. با تحقیق و پژوهش در خصوص هریک از این دورهها به لحاظ توصیف خط، تذهیب، شیوه کتابت، معرفی کاتب، مذهب و واقف آنها، میتوان گوشهای از تاریخ هنر و تمدن ایران و اسلام را روشن کرد و قانونمندیهای حاکم بر دوران تذهیب و خوشنویسی را به منصه ظهور رسانید و به نتایج مهمی دست یافت که میتواند چراغی فرا روی پژوهشگران قرار گیرد (فاضل هاشمی، 1389: 70).
آن‌چه در این گنجینه عظیم هنری و تاریخی، اهمیت فراوان دارد، قرآن‌ها و کتاب‌های خطی نفیسی است که از لحاظ نفاست (حسن خط، تذهیب، کتابت، کتاب‌آرایی، منحصر به فرد بودن، صنعت جلدسازی، کاغذ و مینیاتور)، از گرانبهاترین گنجینه‌های جهان‌اند.
کتابخانه آستان قدس رضوی، شش قرن پیش با اهدای کتاب از سوی مؤمنان، طلاب علوم دینی و خیرین در جوار مرقد مطهر آغاز به کار کرد و از 1150 قمری مکان ویژهای برای آن در نظر گرفته شد. توجه جدی به سازمان و جایگاه کتابخانه از اوایل قرن 14 شمسی آغاز شد. در سال 1356 به ساختمان جدیدتر و وسیعتری در طبقه فوقانی موزه آستان قدس منتقل گردید. بنای ساختمان باشکوه کنونی از 1360 آغاز و در 1372 در مساحت 30000 مترمربع به پایان رسید (آل رضا امیری، 1381: 15)
موزههای آستان قدس رضوی دارای یازده گنجینه گوناگون است. «گنجینه قرآن و نفایس» یکی از این مجموعههاست که ساختمان آن، بیست و دوم بهمن ماه 1364 در دو طبقه به مساحت هر طبقه 400 متر مربع فضای نمایشی، افتتاح گردید. در سال 1373 طبقه همکف این ساختمان به «گنجینه هدایای مقام معظم رهبری» اختصاص یافت و طبقه اول به «گنجینه قرآن و نفایس» اختصاص داده شد. فضای نمایشی این گنجینه در سال 1389 به 800 مترمربع افزایش یافت.
اهمیت گنجینه قرآن و نفایس، بیشتر به دلیل وجود قرآن‌های نفیس و با ارزش منسوب به ائمه اطهار علیهم‌السلام، از جمله امام علی، امام حسن، امام حسین، امام سجاد و امام رضا است که به خط کوفی اولیه بر روی پوست آهو کتابت شدهاند. تعداد این قرآنها در کتابخانه آستان قدس رضوی به حدود 100 نسخه میرسند و از لحاظ تنوع خطوط کوفی در جهان کمنظیرند.
آثار گنجینه قرآن و نفایس، مربوط به قرون نخستین اسلامی تا قرن 14 هجری قمری است. در این گنجینه، در مجموع 76 قرآن خطی، 8 برگ از قرآن بایسنقری، یک برگ از قرآن به خط پیرآموز، … در معرض دید عموم گذاشته شده است. قرآن‌های به نمایش درآمده، با خطوط زیبایی چون ثلث، نسخ، رقاع و … کتابت گردیده و مزین به هنر تذهیب می‌باشد (دانشورز، صفحه: 29).
قرآنهای منسوب به دست خط مبارک ائمه طاهرین از مفاخر این گنجینه عظیم میباشند که اکثرا توسط شاه عباس اول صفوی به آستان قدس رضوی اهداء شده است. قرآنها به ترتیب تاریخی به نمایش گذاشته شدهاند و میتوان سیرتحول خط و تذهیب را در آنها مشاهده نمود.
طبق گفته محمد مهدی زاهدی: “مصاحف و جزوات قرآنی فوقالعاده نفیس به خط کوفی دوره تکامل و متحول و به شیوه ایرانی و تزئینی، مکتوب در سدههای سوم، چهارم و پنجم هجری، از قبیل جزوههای قرآنی وقفی کشواد بن املاس در سال 327، ابن سیمجور در 383، ابن کثیر در 393، مجموعه 30 جزء قرآن فوقالعاده نفیس به خط و تذهیب عثمان بن وراق غزنوی در 464 هجری و … در این گنجینه وجود دارد که در نوع خود منحصر به فرد میباشند” (دانشورز، بزرگترین گنجینه قرآنی جهان اسلام با بیش از شانزده هزار و پانصد قرآن خطی: 25).
قرآنهای خطی مربوط به قرون اول تا دوره تیموری تعداد قابل ملاحظهای را تشکیل دادهاند که در این پژوهش به تحلیل تزئینات و معرفی برخی از قرآنهای این دوران خواهیم پرداخت.
2-2- نظریههای مختلف در مورد هنر اسلامی و ویژگیهای مرتبط با آن
از جمله وقایع مهم تاریخ، ظهور ادیان الهی است که هریک از این ادیان، منشاء تحولات بسیاری در زندگی بشر گشتهاند. نتایج این تاثیرگذاری در شکلگیری و فراز و نشیب بسیاری از هنرها مشهود است. قدرت معنوی ادیان در بسیاری از هنرها تجلی یافته و سبب شکوهمندی غیرقابل توصیفی در آنها شده است (شایستهفر، 1385: 8).
تمدن پرشکوه اسلامی از نخستین ایام شکلگیری خود، چنان ارزشی برای مقوله هنر قائل شد که پس از چندی تمدن تازه شکلگرفته، ویژگیهای خاص هنری خود را در معرض نمایش عام قرار داد و هنر اسلامی از شرقیترین قلمرو تا غربیترین آن خود را به تماشا نهاد.
هنر اسلامی نشانگر هنری است که دارای سبک و سیاقی بیهمتاست چرا که در بیان قصد و آهنگ خویش به وحدت و یگانگی دست یافته است. از اینرو هنرهای تمامی سرزمینهای اسلامی دارای وجنات و شاکلههای مشترکی میباشند بهطوریکه این هنر بینظیر را از هنرهای سایر سرزمینها ممتاز میسازند.
هنر اسلامی هنری روحانی و معنوی است که سمت و سوی الهی و نگاهی ماورائی به جهان و دنیای مادی دارد. هنری برخاسته از باور اسلامی است و هنرمند مسلمان با چنین باوری به خلق اثر هنری میپردازد (شادقزوینی، 1382: 61).
حرمت و عظمتی که کتاب خدای سبحان نزد مسلمانان داشت، باعث آمد تا هنرمندان مسلمان همه یافتههای زیباییشناسی و احساسات نوآوری هنریشان را در کنار احکام متعالی و بلند قرآن کریم به کار گیرند و از جمع آنها نگارخانهای به وجود آوردند که از یک سو نماینده و دلیل الهی برای رسیدن به سعادت دنیوی و اخروی باشد و از دیگر سو نمودار و جلوهگاه هنر اسلامی. بنابراین قرآن کریم، در سیر تحول و تطور هنر تذهیب اسلامی تأثیری بهسزا و درخور گذارده است (مجذوب، 1374: 27-23)
این هنر، گاه با خلق صورت‌های جدید و گاه با بهرهگیری از تصاویر و فرم‌های هنری گذشته همچون ایران باستان و ایران قبل از اسلام و با نگرش و معنابخشی مجدد به آنها به پیریزی فرهنگی بس غنی و شکوفا در تمدن اسلامی پرداخت (تشکری، 1390، 14).
هنرمندان اسلامی، از صدر اسلام از شیوه کار هنرمندان سرزمینهای فتح شده بهره برده و از هنر ساسانی، هندی و روم متأثر شدند؛ ولی آثار خود را با حال و هوای تازهای پدید آوردند. هنرمندان مسلمان در زمان خلافت امویان، مستقیما زیر نفوذ هنر بیزانسی قرار گرفتند و با تغییر محل خلافت از دمشق به بغداد که در مجاورت تیسفون قرار داشت؛ نفوذ هنر ایرانی در هنرمندان مسلمان به خوبی پدیدار گشت.
بنابراین زیربنای هنر اسلامی از یک طرف بر اساس جهانبینی مذهبی عقاید اسلامی پایهریزی شده -که تقریبا در همه کشورهای اسلامی یکسان است- و از طرف دیگر بر پایه سنتها، تمدنها و فرهنگهای ملی ـ باستانی، سلایق و تمایلات قومی ملتها شکل گرفته است. همین سنتها و سلیقههای مختلف ملی در شیوه اجرا و نوع ایجاد شاخههای هنر اسلامی تنوع به وجود آورده است و ویژگیهای زیباشناسی این هنر در دورهها و مکاتب مختلف نیز دستخوش تغییر و تحولات شده است. هنر اسلامی بارزترین نمود تجلی یک تمدن اصیل و پرمایه است که غالبا از دیدگاه سایر تمدنها و فرهنگها دارای اصول و مبانی اسرارآمیز و رمزآلود میباشد. هنرمند مسلمان با کاربرد خیرهکننده رنگ و خلق تعادل و ایجاد نوعی هماهنگی شکوهمند میان طرح و فرم، هنری میآفریند که از قدرت تأثیرگذاری بصری خارقالعادهای برخوردار میباشد (سیر تحول هنر تزئینی ایران در دوره اسلامی ، تزئین در هنر اسلامی ایران، 1381: 12).
هنرهای تجسمی اسلامی، به هیچ عنوان طبیعتگرا و یا واقعگرا نیست؛ بلکه کاملا با ذهنیت و تخیل هنرمند در ارتباط میباشد. هنرمند به جهان ماوراءالطبیعه نظر دارد، یعنی جهانی که با چشم سر نمیتوان بر آن نظر کرد و به این سبب هنرمند به ذهنیتگرایی و پرورش خیال خود پرداخته، هرچه بیشتر از طبیعت اشیاء خود را دور میسازد به هدف خویش نزدیکتر میشود.
از آنجا که در اسلام همه باورها و عقاید، حول محور و اعتقاد به خداوند یگانه یعنی “توحید” دور میزند، تمام سعی و تلاش هنرمند بر آن بوده است که اثری با نظم و هماهنگی و زیبایی روحانی و پر از یاد یگانه حق خلق کند. هنرمند میبایستی از ذهن خلاق و فعالی برخوردار باشد و از دنیای ملموس و طبیعت واقعی اشیاء خود را برکنار نگاه دارد و با نگاهی عمیق، به شهودی عارفانه و اوجی ماورائی دست یابد (شادقزوینی، 1382: 62).
الله تنها مفهومی است که قابل به تصویر کشیدن نیست؛ وجود واحدی است که در وجود خود قرار دارد. برای این‌که وجود او تام و تمام است، به همین علت، تفکرات معنوی و عرفانی در مورد اشکال تجریدی یا رموز غیر تشبیهی، لازم و ضروری به نظر می‌رسد. مرتبه هنرمند دوره جدید، این است که به تجرد پناه ببرد تا بتواند خود را مستقیماً با افکار مطلقی که هیچگونه تصویر تشبیهی ندارد بیامیزد. بیشتر هنرمندان تجریدی، ادعا می‌کنند که در ورای این آثار و اشکال، جهان دیگری نهفته است که مغایر و متمایز از جهان واقعی است. میشل سوفور می‌گوید: هنرمند تجریدی، در ورای این شکل کلی، چیز خاصی را طلب می‌کند و زیبایی را به وجود می‌آورد که متفاوت با این چیز کلی نیست و این کلی، همان خداوند است (پور آقاسی: 123-121).
بدین ترتیب هنرمندان اسلامی نه تنها از کشیدن و تقلید ظواهر طبیعت دوری جستند بلکه ذهنیات را جایگزین عینیات نمودند. بر همین اساس هنرمند سعی در بهوجود آوردن عناصری داشت که بتواند دنیای غیرمادی را با شیوهای خاص القاء نماید، زیرا شیوههایی که تا آن زمان در راه اجرای موضوعات غیرمذهبی به کار گرفته میشد طبعا جوابگوی فضایی ملکوتی و غیرمرئی نبود. هنرمندان اسلامی با تغییرات شگرفی که در امکانات و عناصر فضای مادی به وجود آوردند، راه را برای پیدایش الفبای غیرمادی یعنی برای القای جهانی معنوی که بیش از حد تصور هنرمند در زمان خود به نظر میرسند باز نمودند (کاشفی، 1364: 14).
بنابراین هنر اسلامی دارای زبانی است که از احساسات و تجربیاتی که مخاطبش را تحت تاثیر قرار میدهد تشکیل یافته است. اما تمامی هنر اسلامی فقط این نیست و بسیاری از جنبههای هنری آن زمانی میتواند مورد توجه قرار گیرد که بررسی شود (شایسته فر، 1385: 6).
یکی از ویژگیهای هنر اسلامی که همانا کاربرد طرحهای انتزاعی، غنای تزئینی و تمایل به اجتناب از اشکال انسانی یا حیوانی است، زبان این هنر را شکل میبخشد.
از دیگر ویژگی‌های این هنر، تأکید بر حفظ تعادل و توازن است. افلاطون می‌گوید آن چیزی زیباست که تعادل، تقارن، تعامل و توازن را در خود داشته باشد. این خصوصیات به حد کمال در هنرهای اسلامی وجود دارد.
عنصر دیگری که در هنر اسلامی اهمیت دارد، خلاء است. هنر اسلامی همیشه تهی بودن و خلاء را در خود همراه داشته است و کاملا در تقابل با شلوغی بیش از حد در غرب قرار میگیرد. هنر اسلامی از خلاء استفاده کرده تا به انسان کمک کند وجود خود را از هر آنچه که مانع شود تا حقیقت خداوند را در درون و بیرون خود دریابد، خالی کند (نصر، 1386: 15).
حذف پرسپکتیو، ساده کردن فرم و رنگ و پیروی از رمزگرائی، استفاده از معانی رنگها و پذیرفتن منطق محدودیت رنگ، ویژگی کلی هنرهای اسلامی است که به صورت عینی و ملموس در هنر تذهیب جلوهگر شده است.
2-3- هنر کتابآرایی
کتابآرایی به تمامی هنرهایی اطلاق میشود که به فراخور و تناسب محتوای کتاب و در جهت تفهیم بیشتر و مطلوبتر به آرایش و تزئین کتاب میپردازد و نوعی ارزشگذاری مادی و معنوی برای کتاب بوده است. در گذشته عوامل هنری متعددی در کار تهیه نسخههای آراسته خطی به کار گرفته میشد از جمله نگارگری، تشعیر، تذهیب، ترصیع، تحریر، خطاطی، حلکاری، طلاکاری، افشانگری، ابرسازی، مرکبسازی، قطعهسازی، حاشیهسازی، دندانموشیسازی، کمندکشی، صحافی و جلدسازی. هریک از شاخههای هنر کتابآرایی در مرحلهای جداگانه به ترتیب به دست هنرمندی متخصص با عناوین کاتب، محرر، مذهب، نقاش، وصال، قطاع، معرق، تشعیرساز، مصور و مجلد و … به انجام میرسید. بدینسان، شمار هنرمندانی که در کار پدید آوردن یک نسخه خطی مصور شرکت داشتند، چندین برابر پدیدآورندگان هر اثر هنری دیگر بود. (قندهاریون، 1389: 27). بسیاری از محققین هنر کتابآرایی را تحت عنوان هنرهای کتاب1، تقسیمبندی میکنند. به هرحال، این هنرها به هر صورتیکه تقسیمبندی شوند، جزء هنرهای مربوط به کتاب محسوب شده و از جمله عوامل تهیه و زیباسازی یک نسخه خطی به شمار میآیند (شایستهفر، 1385 :8).
به طور کلی هنر کتابآرایی به چهار بخش تقسیم میشود: خوشنویسی، تذهیب، نقاشی و جلدسازی. همه این هنرها و فنون اهمیت داشته و در ارزشگذاری کتاب مؤثر است. از مجموعه هنرهای ذکر شده؛ خوشنویسی و تذهیب دو عامل بصری مهم در صفحهآرایی قرآنهای خطی میباشند. در این نُسخ، هنر خوشنویسی و تذهیب در همسویی واحد، کنار یکدیگر نشسته و شاهکارهای بیبدیلی را سبب شدهاند که در این میان، از خوشنویسی با عنوان مهمترین رکن نام میبرند و یکی از ارکان اصلی کتابآرایی به شمار میآید و تذهیب و طراحی صفحات را در درجه دوم اهمیت قرار میدهند.
زهرا رهنورد در کتاب‌آرایی (تاریخ هنر ایران در دوره اسلامی) مینویسد: “با ظهور اسلام در ایران زمینه رشد و شکوفایی هنر کتاب‌آرایی فراهم شد، بهخصوص این‌که اهمیت تزئین و زیباسازی قرآن مجید موجب افزایش فعالیت هنرمندان گردید و خوشنویسی را که یکی از هنرهای کلیدی دوره اسلامی است، شکوفا کرد و روز به روز بر اهمیت آن افزود. اعجاز کلام قرآن مجید و تقدس و اولوهیت آن موجب شد که هنرمندان به شیوه‌های نگارش حروف و جملات توجه کنند و در جهت زیبا ساختن حروف، طوریکه بیننده را مسحور خود سازد، گام‌های مؤثری بردارند” (رهنورد، 1388: 4).
همچنین اردشیر مجرد تاکستانی در زمینه پیشینه فن کتابآرایی چنین نقل میکند: “کتابآرایی در کشور ما پیشینه کهن دارد و سابقه این هنر، حتی به پیش از اسلام میرسد، زیرا مانی نقاش چیرهدست ایرانی، کتابهای خود را با شکلها و نقشهای زیبا تزئین میکرد تا بهتر بتواند پیامهای خود را به مردم عصر خویش انتقال دهد.
با نفوذ اسلام در ایران هنر کتابآرایی که در دوره ساسانی رو به افول گذارده بود مجددا رونق گرفت، آذین کردن قرآنها در دوره اسلامی رشد این هنرها را به همراه داشت” (مجرد تاکستانی، 1372: 188).
آثار و نسخههای خطی به جا مانده از دوره اسلامی بیانگر آن است که هنر کتابت و کتابآرایی در این زمان به پیشرفت قابل توجهی دست یافت و در سطحی وسیع و گسترده رواج پیدا کرد.
2-4- کتابت
کتابت در فرهنگنامههای ادب فارسی و عربی به معنی نوشتن و تحریر کردن آمده است، اما این کلمه در ارتباط با هنر و تمدن دوران اسلامی از معنا و مفهوم بس گسترده و عمیقی برخوردار است که نه تنها سیر تحول خط و خوشنویسی، بلکه عناصر دیگری چون تذهیب، رنگ، نقوش، صفحهآرایی، کاغذ، صحافی، تجلید و … را در بر میگیرد.
کتابت قرآن مجید در میان دیگر هنرهای اسلامی از جایگاه والایی برخوردار است و جزء متعالیترین و شریفترین هنرها نزد مسلمانان به شمار میآید و در هر دوره قرآنها را براساس ویژگیها و اصول خاصی به زیباترین شکل ممکن کتابت میکردند (کاظمی، 1385: 47). سیر تحول و تطور کتابت کلامالله مجید و خط مورد استفاده در نگارش آن، که معمولا تابع یک سنت و اصول خاصی بوده است، در طول قرون اولیه تا وسطای اسلامی به دلیل جایگزین شدن اقلام سته به جای اقلام مختلف خط کوفی دارای سرگذشت قابل توجه و تأملی است (افروند، شهیری، 1380: 22).
با طلوع دین مبین اسلام و در نخستین سدههای هجری، کتابآرایی و کتابت مورد توجه قرار گرفت و کتابخانهها و شبکههای درباری و آموزشی، همگی در مسیر نسخهآرایی و فن کتابسازی، هیأتی نظاممند پیدا کردند. بنابراین مسلمانان در همان سده اول دوران اسلامی توجه خاصی به امر کتابت مبذول داشته و در اصلاح و بهبود شیوه آن تلاش نمودند. در این سدهها مسلمانان برای کتابت قرآن مجید از خط کوفی و نسخ استفاده میکردند. در ابتدا برخی حروف همانند شیوه خط عربی پیش از اسلام بدون نقطه و اِعراب و یکسان نوشته میشد و از این نظر تشخیص آنها از یکدیگر دشوار بود. این دو خط از آغاز بسیار ابتدایی، بدون ظرافت و از هر نظر فاقد صلاحیت برای نگارش وحی الهی بودند. برای رفع این نقایص، قرآن کریم نقشی بنیادین در تکامل و بهبود خوشنویسی عهدهدار و تحولی بزرگ را در این هنر باعث شد.
در قدیمیترین نمونه قرآنی که در دست است و آن را به قرن اول یا دوم هجری نسبت میدهند، کلمات فاقد نقطه و اِعراب میباشند. در قرآنهای قرن دوم به تدریج بعضی از حروف دارای نقطه میشوند، البته نقطهها به شکل اِعراب است و هنوز محل نقطه ثابت نیست. در قرآنهای قرن سوم به بعد به تدریج از نقطه، اِعراب و تنوین برای قرائت صحیح استفاده میشود. در این قرآنها اِعراب به شکل نقطه و نقطهها شکل اعراب دارند، اما از اواخر قرن سوم و چهارم خط عربی از تنوع بسیار زیادی برخوردار شده و هر روز شیوه جدیدی در امر کتابت بهوجود میآید. (سیر تحول کتابت قرآن تا سده هشتم هجری(دوره ایلخانی)، 1385: 50-49).
تا سال 67 ه.ق در قرآن هیچگونه نشانهگذاری وجود نداشت تا اینکه در این سال نقطهگذاری و اِعراب توسط ابوالاسود دوئلی (متوفی69 ه.ق) رایج شد. او این شیوه را از حضرت علی آموخته بود. ابوالاسود برای نشانهگذاری فتحه، ضمه و کسره نقطه را انتخاب کرد که با رنگی متفاوت از خط قرآن نوشته میشد. به این ترتیب برای فتحه یک نقطه بالای حرف و برای کسره یک نقطه در زیر و برای کسره یک نقطه در وسط یا جلوی حرف قرار میداد و دو نقطه علامت تنوین بود. نقطههای حرکات و اعراب را با رنگ سرخ و نقطه حروف متشابه با رنگ دیگر نوشته میشد (سید جوادی، 1378: 29).
2-5- خوشنویسی
بارزترین شکل هنری متفاوت با تمدن و ادیان گذشته خوشنویسی و تذهیب است که این هر دو هنر مستقیما تحت تأثیر تفکر قرآنی ظهور مییابند و هر دو به تعبیری هنری منزه و قدسیاند. منزه از آن جهت که حتیالامکان سعی شده است خواص و صفات مادی از آنها زدوده شود که برای همنشینی با کلمه حق لیاقت یابند. (نعیمایی، 1378: 4).
بهدلیل محدودیتهای واقعگرایانه و ممنوعیت شکلگری در دنیای اسلام، از درخت هنر اسلامی شاخههای هنری بسیار ظریف و قابل تأملی رشد یافتند که با نگاهی روحانی و ماورائی به خلق اثر پرداختند. یکی از شاخصترین شاخههای هنر اسلامی- که ارتباطی مستقیم و عمیق با متون قرآنی دارد- خوشنویسی است. این هنر که در آن به هیچوجه ردپایی از هنر واقعگرایی دیده نمیشود از جنبههای زیباییشناسی و محتوایی عمیق و روحانی برخوردار است و از آغاز با قرآن کریم و متون مذهبی دیگر پیوندی جداناپذیر داشت، که هم تزئینگر آن گردید و هم زیبایی کلام قرآن را با زیبایی نگارش درهم آمیخت. (شادقزوینی، 1382: 63).
خوشنویسی فراتر از گونهای ساده از مهارت میباشد. لازمه آن داشتن نوعی فردیت است که باید در چهارچوب دستورالعملهایی کاملا مشخص متجلی گردد. خوشنویسی تا حد زیادی بیان نوعی هماهنگی است، بدانگونه که برای تمدنی خاص قابل درک میباشد.
در بیشتر ادیان الهی خط و بهویژه خوشنویسی از آنرو که با کتابت کتابهای آسمانی مرتبط است از اهمیت بسیاری برخوردار میباشد. ادیان مختلف بهویژه اسلام با ایجاد لزوم نوشتن کتاب آسمانیشان، برای حفظ و انتقال آن و ضرورت خوانا بودن برای نسلهای بعدی، نقش مهمی در تحول و رشد خوشنویسی داشتند.
هنر خوشنویسی قابلیتپذیرترین شاخه هنرهای اسلامی است، این هنر به عنوان اصیلترین هنرها در نظر گرفته میشود زیرا شکلی قابل رؤیت به بیان کلام قرآن میبخشد. خود قرآن بارها بر اهمیت نوشتن تاکید کرده است. بنابراین نوشتن منشاء الهی دارد. اعتقاد به سرنوشت مکتوب باعث شده است خداوند، کاتب سرمدی نامیده شود. از اینرو طبیعی است که مسلمانان نوشتن قرآن را از همان ابتدا به طریقه همشأن با زیبایی سرمدیاش آغاز کنند.
لزوم کتابت دقیق قرآن، عربها را وادار کرد تا خطشان را اصلاح و ترمیم کنند و به آن تا حدی زیبایی بخشند که ارزش کتابت وحی الهی را داشته باشد. از اینرو خوشنویسی در میان هنرهای اسلامی به عنوان معنویترین هنرها و تجلی روح اسلامی به شمار میرود (سعیدنیا، همپارتیان، 1385: 143-140).
لذا انگیزه قوی و محرک، باعث ابداع هنر خوشنویسی زیبا و بیمانند در جهان اسلام گردید و کمکم خوشنویسان مسلمان تمدنهای گوناگون با توجه به برخی از ویژگیهای محلی، ملی و میهنی خود، در چهارچوب اصول و قوانین تثبیت شده اسلامی در امر کتابت شروع به طبعآزمایی کردند و نتیجه این امر آفرینش قرآنهایی گردید که امروزه هر کدام زینتبخش موزههای سراسر جهان است. این قرآنها (حتی ابتداییترینشان از نظر شیوه نگارش) دارای زیبایی و شکوهی وصفناشدنی میباشند که ماوراءالطبیعی است و نشان از حضوری مقدس دارد (سعیدنیا، همپارتیان، 1385: 150).
قرآن کریم، تأثیر شگفتانگیز و عظیمی بر رشد و تکامل هنر خوشنویسی و کتابت گذاشت. عجیب نیست که گرانبهاترین مواد و دقیقترین هنرها در ایجاد قرآنها، وقف شده است. کاتبان وحی، عشق به پیام آسمانی را در قلب و عروقشان داشتند و سفارشدهنده اصلی را در نظرشان خداوند میدانستند (فدایی، 1388: 64).
2-5-1- خطوط رایج در کتابت قرآن
2-5-1-1- خط کوفی
نخستین کمال خوشنویسی در اسلام در خط شاخصی دیده می‌شود که می‌توان گفت در نیمه دوم قرن دوم هجری، به اوج خود رسید. این خط نتیجه آشکار جستجویی آگاهانه و منبعث از احساس نیاز به شکلی تصویری‌تر در حروف بود، نیازی که خود موجب تلاش‌های متعددی در جهت هنر قدسی شد. شکلی که عاقبت به نتیجه رسید و غالب شد، نام خود را از شهر عراقی کوفه می‌گیرد که از نخستین مراکز تعلیم اسلامی بوده است (لینگز، 1377: 16).
دو قرن پس از آنکه صحابه رسول اکرم (ص) قرآنی را که جبرئیل از جانب خداوند بر او نازل کرده بود، روی برگ نخل و استخوان ثبت کردند، کتاب آسمانی به خط پرشکوه کوفی بر صحایفی مرتب و کامل با سرلوحهای زرنگار نوشته و دارای قواعد و موازین معینی شد به طوریکه از آثار باقیمانده و قرآنهای نوشته شده آن دوران روند این تکامل مشهود است. از این زمان تا قریب هزار سال شیوه کتابت و کتابسازی رو به کمال گذاشت (کاظمی، 1385: 49).
لحن قرآن صلابت و شکوه ویژهای دارد که این ویژگی در روحیه بصری خط کوفی و نیز خطوطی که بعد از آن برای کتابت قرآن استفاده شد، کاملا آشکار است. در کتاب آسمانی، معمولا خداوند به صورت اول شخص جمع که پرشکوهتر است صحبت میفرماید، که این شکوه در مجموعه بصری هر صفحه قرآن که از خوشنویسی، اسلیمیهای حاشیه و ریزنقشهای تزئینی تشکیل شده، دیده میشود (افشار مهاجر، 1380: 17).
خواندن این خط حتی توسط کسانیکه زبان مادریشان عربی است، دشوار است. در این خط به نظر میرسد حروف در خود بسته میشوند و رازهای درونی خود را آشکار نمیکنند (نصر، 1386: 12).
خط کوفی اولیه از همه خطوط به ترسیم نزدیک‌تر است. خط کوفی را نمی‌توان ایستا خواند، زیرا خطوط افقی چشمگیرش که غالباً بسیار کشیده است، بدان تحرک می‌بخشد. چنانکه گویی حروف آن می‌خواهند قطعیت امر الهی را که منشاء وحی است بیان کنند، یا گویی می‌خواهند اعلان کنند که پیامی را بیان می‌کنند، پیامی که هنوز تا حدی به مبدأ مستور و مطهر خود اتصال دارد که در آسمان در لوح محفوظ ثبت شده است و این پیام لایتغیر و ابدی است. در عینحال در این سبک چیزی واقعاً مرموز و مکتوم هست که آن را بیش از آن‌که عیان کند محفوظ می‌دارد، گویی از افشای اسرار خوف دارد (لینگز، 1377: 16).

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید