دانشگاه آزاد اسلامي
واحد کرمانشاه
دانشكده تحصيلات تكميلي
پايان‌نامه جهت دريافت درجه کارشناسي ارشد رشته زبان و ادبيات عربي (‌M.A‌)
عنوان:
بررسي موضوع دعا در شعر شاعران مشهور عصر عباسي اوّل
استاد راهنما
دکتر مجيد محمدي
استاد مشاور
دکتر حميدرضا عبدالمحمدي
نگارنده
شهين نجفي نيا
شهريور1392
صورت جلسه دفاع

سپاسگزاري
با استعانت از در گاه قادر متعال‌، انبياء الهي و ائمه‌ي هدي(عليهم‌‌السلام) برخود لازم ‌‌مي‌دانم‌، از تمامي عزيزاني که مرا در امر تحقق اين اثر کمک و مساعدت نموده‌اند تشکر و سپاسگزاري نمايم.
از اساتيد محترم آقايان دکتر مجيد محمدي و دکتر حميد‌رضا عبد‌المحمدي که در طول تدوين پايان نامه همواره از راهنمايي و مشاوره‌ي آنان برخور‌دار بوده‌ام کمال تشکر و قدر‌داني را دارم‌. از استاد گرامي دکترمنصور‌خاکسار و استاد بزرگوار دکتر جمشيد باقر‌زاده که داوري آن را تقبل فرمود‌اند نيز متشکر و سپاسگزارم‌.
همچنين زحمات همسر‌گراميم که همواره در روند تدوين پايان‌نامه مرا ياري نموده‌اند ارج نهاده و نيز خدمات ساير کساني که در امر تايپ‌، چاپ و ويرايش اين نوشتار متحمل زحمت شده‌اند ‌پاس ‌مي‌دارم.
از فرزندان عزيزم‌، آقايان محمد‌طه و محمد‌حسين هم به خاطر اوقاتي که بايد صرف آنان‌ مي‌شد ولي به پاي تدوين اين پايان‌نامه سپري شد نيز سپاسگزارم‌.
تقديم به:
اين اثر ناچيز را تقديم‌ مي‌نمايم به ساحت قدس پنجمين اختر تابناک آسمان امامت و ولايت حضرت امام محمد‌باقر‌(ع) و فرزند بزرگوارش حضرت امام جعفر‌صادق‌(ع)‌، امامي که در فضاي فکري مساعد جامعه‌ي آن روز که توسط پدر‌بزرگوارش ايجاد شده بود‌، فرصت طلايي پيش آمده‌ي دوره‌ي انتقال دولت اموي به بني‌العباس را غنيمت شمرده و بر‌اساس رسالت الهي خويش اقدام به نشر معارف غني شيعه نموده و با تأسيس دانشگاهي عظيم بيش از چهار هزار شاگرد در رشته‌هاي مختلف علمي پرورش داده و به جهان اسلام تقديم کردند.
فهرست مطالب
چکيده1
مقدمه‌‌2
فصل اوّل: کليّات تحقيق
1-1‌0 بيان مساله4
1-2‌0 سؤالات تحقيق5
1-03 فرضيه‌هاي تحقيق5
1- 04اهداف تحقيق5
1-05 روش‌کار تحقيق5
1-06 پيشينيه‌تحقيق6
1-07 اهميت و ضرورت انجام تحقيق6
1-08 جنبه جديد بودن و نوع آوري در تحقيق 7
1-09 دامنه زماني و مکاني تحقيق7
1-010 مشکلات و موانع تحقيق 7
فصل دوم: جايگاه دعا درآموزه‌هاي اسلامي (قرآن و روايات اسلامي)
2-1‌0 دعا از منظر قرآن کريم10
2-1-01 اهميت دعا در قرآن11
2-1-2‌0 معاني دعا در قرآن11
2-1-2-1‌0 خواندن11
2-1-2-02 پرسش‌کردن12
2-1-2-3‌0 فريادرسي12
2-1-2-4‌0 تشويق و‌ترغيب کردن12
2-1-2-05 کمک خواستن12
2-1-2-06 نام‌گذاري کردن13
2-1-03 موضوعات دعاهاي قرآني13
2 – 02 دعا از منظر روايات30
2-2- 1-0 عناوين دعا از لسان روايت30
2-2-1-01 دعا برترين عبادات30
2-2-1-02 دعا محبوب ترين کارها نزد خداونددر زمين30
2-2-1-03 دعا برترين عمل30
2-2-1-04 دعا وسيله تقرب به خداوند31
2-2-1-05 دعا سلاح مؤمن، ستون دين و روشني بخش آسمان و زمين‌31
2-2-1-06 دعا، بازگشايي در رحمت‌31
2-2-1-07دعا کليد کاميابي و رستگاري31
2-2-1-08دعا، وسيله رفع قضاء حتمي‌32
2-2-1-09 دعا شفاي دردها‌32
2-2-1-010دعا، دفع بلا‌32
2-2-1-011دعا، رهايي از خشم شيطان‌32
2-2-1-012دعا، راهي براي رسيدن به مقام نزد خداوند‌32
2-2-1-013دعا، سلاح پيامبران‌33
2-2-1-014 دعا مغز عبادت33
2-2-1-015دعا مخزن اجابت‌33
2-2-1-016 دعا ، موثردر خدا شناسي‌33
2-2-2‌0 بايد‌ها و نبايد‌هاي طلب در دعا‌34
2-2-2-1‌0 چه چيزهايي بايد در دعا از خدا طلب کنيم؟34
2-2-2-1-01 صلوات بر محمد و آل محمد (ص)34
2-2-2-1-02 دعا براي مؤمنان36
2-2-2-1-03 دعا براي حافظان مرزهاي سرزمين‌هاي اسلامي38
2-2-2-1-4 0 دعاء مخصوص براي مؤمنان39
2-2-2-1-05 دعا براي پدر و مادر40
2-2-2-1-06 دعاي انسان براي خودش41
2-2-2-02 چه چيزهايي نبايد در دعا از خدا طلب کنيم‌؟42
2-2-2-2-01 دعا بر خلاف سنت‌هاي عامه الهي در زندگي و هستي42
2-2-2-2-02 دعا به آنچه که جايز و حلال نيست44
2-2-2-2-03 آرزوي از بين رفتن نعمت ديگران45
2-2-2-2-04 دعا بر خلاف صلاح و مصلحت انسان45
2-2-2-2-05 پناه بردن به خداوند از آزمايش (فتنه)46
2-2-2-2-06 نفرين بر مؤمنان47
فصل سوم: نگاهي به اوضاع سياسي، اجتماعي و ادبي عصر عباسي اول
3- 1‌0 آغاز تاريخ عصر‌عباسي‌ اول50
3- 2‌0 چگونگي به قدرت رسيدن بني‌العباس‌50
3-03 نگاهي به تاريخ عصر عباسي‌53
3-3-01 اوضاع سياسي‌54
3-3- 02 اوضاع اجتماعي‌55
3 -3-03 اوضاع اقتصادي56
3-3-04 اوضاع فرهنگي56
3-3-05 اوضاع ديني57
3-04 ادبيات در عصر عباسي58
3-05 موضوعات و فنون شعري عصر عباسي58
3-06 اوضاع و احوال شاعران عصر عباسي59
3-6-01 بشار‌بن‌برد59
3-6-02 ابو‌نواس60
3-6- 03 ابو‌العتاهيه62
3-6-04 ابو‌تمام64
3-6-5‌0 بحتري65
3-6-06 دعبل الخزاعي65
3-6-07سيد حميري66
فصل چهارم :مضامين دعايي در شعر شاعران عصر عباسي اول
4- 01 دعاي شاعران در حق افراد و براي خويش (دعاء بالخير)70
4-1-01 شکر خداوند و ستايش او به خاطر نعمت‌هايش71
4-1-02 دعاي شاعران در حق پيامبر (ص) و ائمه (ع)74
4-1-3 0 دعاي شاعران در حق خلفاء و رجال دولتي عصر عباسي76
4-1-3-1 0 دعا براي تندرستي، سلامتي و طول عمر77
4-1-3-02 دعا براي پيروزي خلفاء و رجال دولتي بر دشمنان‌95
4-1-04 دعاي شاعران در حق افراد خانواده95
4-1-4-1- دعاي شاعران براي مادر95
4-1-4-02 دعاي شاعران براي پدر96
4-1-4-03 دعاي شاعران براي برادر98
4-1-05 دعاي شاعران براي دوستانشان‌100
4-1-06 دعاي شاعران براي دوستدارشان (معشوقه شان)‌104
4-1-07 دعاي شاعران براي افراد نيکوکار‌109
4-1-08 دعاي شاعران در حق خويش112
4-1-8-01 توبه و طلب عفو و مغفرت‌112
4-1-8-2 0 شکوي (شکايت)120
4-1-8-03 استعاذه(پناه بردن به خدا)‌123
4-1-8 -04 مناجات‌125
4-02 دعاي شاعران بر ضد ديگران و به ضرر خويش (دعاء باالشر)128
4-2- 01 دعا بر ضد خلفا و رجال دولتي‌128
4-2-1-01 دعاي به بدي و براي نابودي خلفاء و رجال دولتي‌129
4-2-1-02 دعاي در قالب لعن و نفرين براي خلفاء و رجال دولتي135
4-2- 02 دعاي شاعران بر ضد دشمنان حکومت عباسي139
4-2-2-01 نفرين دشمنان حکومت140
4-2- 03 دعاي شاعران بر ضد دشمنان شخصي در قالب لعن و نفرين آنان146
4-2- 04دعاي شاعران بر ضد خانواده خود در قالب نفرين‌154
4-2-05 دعاي شعرا بر ضد خويش‌159
فصل پنجم: تاثير پذيري اشعار دعايي شاعران عصر عباسي اول از قرآن کريم و ادعيه معصومين (ع)
نمونه هايي از تاثير پذيري اشعار دعايي از قرآن و ادعيه ماثوره167
نتيجه‌گيري و پيشنهادات183
ملخص البحث185
منابع و مأخذ188
چکيده
يکي از حقايق پر‌معنا و سازنده‌ي ابعاد بشري دعا و نيايش با مقام ربوبي است. گرايش شديد به منفعت و لذت و خودکامگي‌ها همواره‌، انسان‌هاي بسياري را در همه‌ي دوران و در همه‌ي جوامع از برقرار ساختن ارتباط تکاملي انسان با کمال مطلق محروم نموده است‌.
دعا، نياز فقير مطلق به پيشگاه غني مطلق است. فقر و نياز بنده هيچ حد و مرزي ندارد همان‌گونه که بي‌نيازي و قدرت و کرم پروردگار بي‌حد و مرز است. بارزترين شکل دعا در قرآن کريم و کلام معصومين (ع) تجلي يافته است، شاعران نيز در دوران‌هاي مختلف به تاسي از قرآن و ائمه‌(ع) مضامين دعايي والايي را در شعر خويش وارد نموده‌اند، به گونه‌اي که برخي از آن اشعار دعايي زمزمه‌اي ماندگار در طول اعصار و قرون گشته است، آن گونه که هر ساله در ايام حج اشعار ابي‌نواس شاعر عصر عباسي را‌ مي‌بينيم که‌ ‌در فضاي بيت الله‌الحرام طنين‌انداز است.
اين پژوهش کوشيده است که جلوه‌هاي گوناگون دعا در شعر شاعران عصر عباسي اول را کشف و بررسي نمايد، از مضامين اشعار دعايي اين عصر‌ مي‌توان به ستايش خداوند تبارک و تعالي و شکر نعمت‌هاي او، دعا در حق پيامبر (ص) و رهبران ديني، خلفاء و رجال دولتي، سلامتي و طول عمر، پيروزي بر دشمنان، دعا در حق پدر و مادر و دوستان و افراد نيکوکار اشاره نمود.
از ميان مضامين فوق توبه و طلب استغفار و استعاذه (پناه بردن به خدا) جايگاه برتري را به خود اختصاص داده است. در کنار دعا در حق افراد (دعاء له) لعن و نفرين (دعاء عليه) نيز بخش قابل توجهي از اشعار شاعران اين عصر را به خود معطوف نموده است، که اين لعن و نفرين دشمنان حکومت عباسي، رجال دولتي، خانواده شاعران و خود شاعران را نيز شامل‌ مي‌شود. اين پژوهش همچنين تأثير‌پذيري اشعار دعايي شاعران از قرآن و‌ ادعيه‌ي ماثوره را نيز مورد توجه قرار داده است.
کليد واژه‌ها: دعا، شعر، مضامين دعايي، شاعران، عصر عباسي اول، تأثير‌‌پذيري.
مقدمه‌‌
دعا از نظر لغوي به معني خواندن و خواستن است. خواندن و طلب کردن داني از عالي، در حقيقت دعا نوعي استمداد و توسل جستن به يک قدرت ما فوق است جهت برآورده شدن حاجات مادي و معنوي انسان، اين نوع استمداد همواره در ارتباط با احساسات و عواطف پاک و خالص آدمي بيان‌ مي‌شود. قرآن کريم که کلام خالق متعال و کتاب زندگي بشر است و هر چه که براي تکامل روح و سازندگي انسان لازم بوده در آن بيان گرديده مسئله دعا را به عنوان يکي از نيازهاي فطري بشر مطرح نموده و ضمن امر به دعا اجابت و برآورده شدن را نيز از طرف خويش تضمين نموده است ?وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ… ?(غافر/60)پس دعا و راز و نياز با خالق متعال، نياز فطري و مايه‌ي سعادت و خوشبختي انسان در دنيا و آخرت است و آدمي براي رسيدن به اين مقصود بايد دائما در صدد داشتن چنين انس و رابطه‌اي با خداوند باشد تا به هنگام بروز شدائد و مشکلات روحي و رواني به آن رجوع کرده و از طريق آن آرامش و التيام يابد. پيامبر اسلام(ص) و اولياء دين همواره در زندگي پر بار خويش از نعمت انس و ارتباط با خداوند متعال از طريق دعا و نيايش برخوردار بوده و آن را به پيروان خود و آيندگان نيز تعليم داده‌اند. شاعران مسلمان نيز به عنوان جزئي از پيکره‌ي امت اسلامي از اين تعاليم الهام بخش برخوردار بوده و اشعار دعايي فراواني را در قالب مدح و رثاء، ذم و هجا، مناجات و طلب عفو و مغفرت از خود به جاي گذاشته‌اند. لکن نظر به تنوع، رونق و درخشش اين نوع از اشعار در آثار شعراي عصر عباسي اول پژوهش خويش را اختصاص به بررسي موضوع دعا در شعر شاعران اين دوره قرار داده‌ايم و آن را در پنج فصل بيان نموده‌ايم:
فصل اول تحقيق شامل کليات موضوع است.
فصل دوم جايگاه دعا از ديدگاه اسلام از(منظر قرآن و روايات) مورد قرار داده است.
فصل سوم نگاهي اجمالي به اوضاع سياسي، اجتماعي و ادبي عصر عباسي اول دارد.
فصل چهارم مضامين دعايي در شعر شاعران عصر عباسي اول مورد بحث و بررسي قرار داده است.
فصل پنجم تأثير‌پذيري اشعار دعايي شاعران اين عصر از قرآن و ادعيه ماثوره به بحث گذاشته است. در پايان ضمن جمع‌بندي از فصول پنجگانه تحقيق نتيجه‌گيري نهايي به عمل آمده است.
شهين نجفي‌نيا
شهريور 1392
فصل اوّل
کليّات تحقيق
1-1‌0 بيان مساله
با نظر به جايگاه وي‍ژه دعا در آموزه‌هاي ديني و منابع اسلامي و تأكيدات قرآن كريم در آيات مختلف بر موضوع دعا، خصوصا در آيه شريفه 60 از سوره غافر كه خداوند امر به دعا و تضمين اجابت از جانب خودش مي‌نمايند ?وَ قالَ رَبُّكُمْ اَدْعوُنِي اَسْتَجِبْ لَكُمْ…? و همچنين توجه خاص حضرات معصومين عليهم السلام به مقوله دعا تا جايي كه پيامبر اسلام (ص) از آن به عنوان مغز عبادت ياد مي‌كنند: ” اَلدُّعا مُخُّ الْعِبادَ?ِ ” و عنايت به اينكه راجع به مقوله دعا در موضوعات مختلف ديني، فرهنگي، روانشناسي و تأثير متقابل آن بر روابط اجتماعي بشر تحقيق و پژوهشهاي گسترده‌اي صورت گرفته است، لكن عليرغم وجود مضامين متنوعي از دعا در آثار شعرا، در اين زمينه کمتر کار شده است و شايد به ندرت مي توان كتاب، نوشتار و يا پژوهش تحقيقي مدوني بعنوان بررسي دعا در شعر شعراي عرب پيدا نمود، لذا بحث دعا در شعر مي‌تواند موضوعي نو و بديع باشد و بديع بودن اين امر ما را برآن داشته است كه با كمك و راهنمايي اساتيد فن، پژوهشي در خور وسع و توان علمي خود در اين راستا انجام دهيم، و از طرفي بدليل رونق و درخشش شعر در دوره خلافت عباسي و نيز كثرت شعرا و تنوع صور دعا در شعر اين دوره، پژوهش خود را به بررسي دعا در شعر شعراي مشهور عصر عباسي اول، منحصر نموده‌ايم. باشد كه تبيين اين موضوع زمينه‌اي براي بررسي ديگر موضوعات ديني در شعر شعراي عرب در ادوار مختلف فراهم سازد.
1-2‌0 سؤالات تحقيق
1- اوضاع سياسي، اجتماعي و ادبي عصر عباسي اول را چگونه ارزيابي‌ مي‌کنيد‌؟
2- شعر شاعران عصر عباسي اول چه مضامين دعايي را در خود جاي داده است‌؟
3 – آيا تأثير‌پذيري و اقتباس از قرآن و روايات در شعردعايي شاعران عصر عباسي اول مشاهده مي‌شود‌؟
1-03 فرضيه‌هاي تحقيق
1 – اوضاع سياسي، اجتماعي و ادبي عصر عباسي اول نابسامان و آشفته بوده به گونه‌اي که بسياري از شاعران اين دوره و ادبيات شعري آنان تحت تأثير اوضاع و احوال آن قرار گرفته بود.
2- شعر شاعران عصر عباسي اول مضامين گوناگوني نظير؛ تقرب به ذات مقدس باري تعالي با حمد و ستايش خداوند، دعا در حق پيامبر‌(ص) و اهل البيت‌(ع)، دعا در حق حاكمان و رجال دولتي، دعا در حق خويشان، بستگان، دوستان، صالحين و همچنين دعا عليه حاكمان و دشمنان را در بر مي گيرد.
3 – بخش عظيمي از اشعار دعايي شاعران عصر عباسي اول متاثر و بر گرفته از قرآن و روايات پيامبر‌(ص) و اهل البيت عليهم السلام مي باشد.
1- 04اهداف تحقيق
1- آشنايي با مضامين گوناگون دعايي در شعر شاعران عصر عباسي اول.
2- آشنايي با تأثير‌پذيري شعر دعايي شاعران عصر عباسي اول از آيات قرآن و روايات پيامبر‌(ص) و اهل البيت(ع) و اقتباس شعر شاعران اين دوره از آيات و روايات.
3- بررسي عنصر دعا از زوايه ديد شعرا‌ي عصر عباسي و از منظر شعر عرب.
1-05 روش‌کار تحقيق
پژوهش حاضر بصورت اسنادي و کتابخانه‌اي بوده و تجزيه و تحليل داده‌ها با تبيين و از طريق تحليل محتوي صورت گرفته است. البته قبل از تجزيه و تحليل داده ها در راستاي گرد آوري اطلاعات ( داده ها ) اقدامات ذيل صورت پذيرفت .
1- مراجعه به مراکز علمي دانشگاهي ، کتابخانه ها و استفاده از نظرات اساتيد و کارشناسان ذيربط و ياداشت برداري از ديوان شعراي عصر عباسي اول و ديگر منابع لازم.
2- کسب اطلاعات و بهره برداري از سايتهاي اينترنتي در راستاي کار تحقيقي .
3- ترجمه متون عربي مرتبط و نيز ترجمه اشعار دعايي شعراي عصر عباسي جهت استفاده لازم .
4- فيش برداري و….
1-06 پيشينيه‌تحقيق
با بررسي‌هاي به عمل آمده از متون علوم انساني و مراجعه به کتابخانه‌ها و سايت‌هاي اينترنتي، مشخص گرديد که بحث دعا و تأثير آن از زواياي مختلفي همچون نقش دعا در روانشناسي فردي و اجتماعي ، نقش دعا در علوم‌تربيتي همچنين جايگاه دعا در آموزه‌هاي اسلامي (قرآن و روايات) مورد بررسي‌هاي علمي و پژوهشي قرار گرفته است و کتب و مقالات گوناگوني نيز در اين رابطه با عناويني همچون : دعا در قرآن، دعا از نظر روايات اهل البيت عليهم‌السلام، دعا و انسان و… نگارش و چاپ گرديده است اما در رابطه با موضوع بررسي دعا در شعر شعراي عصر عباسي و حتي بررسي دعا در شعر شعراي عرب در ساير اعصار نيز يافت نگرديد .
1-07 اهميت و ضرورت انجام تحقيق
بحث دعا از موضوعاتي است كه در مباني اديان الهي داراي اهميت فراوان بوده و دعا يكي از مهمترين راه‌هاي ارتباط موحدان و خدا پرستان با معبود خويش و رسيدن آنان به آرامش روحي و رواني مي باشد. دين مبين اسلام نيز بعنوان كاملترين دين آسماني توجه وي‍ژه‌اي به موضوع دعا داشته و آموزه‌هاي دين اسلام بصورت گسترده آن را بيان نموده است، محققان و پژوهشگران علوم انساني نيز به پيروي از شارع مقدس در حوزه‌هاي دين، روانشناسي، جامعه شناسي و… بصورت مبسوط به آن پرداخته و آثار تحقيقي – پژوهشي گسترده اي را در اين رابطه تدوين و تحرير نموده‌اند. لكن با وجود بيان موضوع بصورت پراكنده در آثار شعراي عرب، محققان و پژوهشگران علوم انساني بصورت جامع و مدون به اين امر خاص (بررسي دعا در شعر شاعران عرب) نپرداخته‌اند و در واقع‌ مي‌توان گفت که اين موضوع از نظر مغفول مانده است.فلذا توجه نداشتن محققين و پژوهشگران به موضوع و نبودن پژوهشي مدون و بررسي شده در اين‌باره و در نتيجه عدم اطلاع جامعه از ديدگاه شعراي عرب به اين موضوع اساسي، اهميت و ضرورت انجام چنين پژوهشي را مي‌رساند، از فوايد اين امر مي‌توان علاوه بر شناخت نوع نگاه شعرا به دعا، زمينه‌سازي پژوهش و تحقيق علمي در ديگر موضوعات ديني از منظر شعر و شعرا نام برد.
1-8 0جنبه جديد بودن و نوآوري در تحقيق
با توجه به اينكه تاكنون تحقيق مدوني با اين عنوان خاص صورت نگرفته است تحقيق مورد نظر را مي‌توان از لحاظ موضوع پژوهشي نو و بديع قلمداد نمود.
1-09 دامنه زماني و مکاني تحقيق
دامنه زماني پژوهش حاضر از سال 132(هـ. ق) از عصر خلافت‌ ابوالعباس سفاح اولين خليفه عباسي تا سال 232 (هـ. ق) بوده و گستره مکاني آن در محدوده حاکميت خلفاي عصر عباسي اول شامل بغداد، خراسان، شام، مصر، يمن، طبرستان، و مراکش‌ مي‌باشد.
1-010 مشکلات و موانع تحقيق
از مشکلات اساسي تحقيق حاضر‌ مي‌توان به کمياب بودن منابع فارسي، عدم دسترسي به برخي از منابع عربي موجود در اين راستا و نيز در دسترس نبودن ديوان برخي از شعراي موضوع تحقيق، همچنين نبود فرصت لازم جهت‌ترجمه منابع عربي در اين زمينه را ذکر نمود.

فصل دوم
جايگاه دعا درآموزه‌هاي اسلامي (قرآن و روايات اسلامي)
موضوع دعا در مکتب اسلام بسيار تأکيد و سفارش شده است حتي با نگاهي به ديگر اديان آسماني نظير مسيحيت، يهوديت، زرتشت و… و اديان غير آسماني در‌ مي‌يابيم که پيروان آنان نيز داراي دعا‌ها، نيايش‌ها و اوراد و اذکار خاص خويش بوده که در عبادات از آن استفاده کرده تا ارتباط خود را با معبود خويش برقرار نمايند لکن در ميان اديان آسماني اسلام براي دعا و نيايش اهميت ويژه‌اي قائل است زيرا دعا، سبب ارزش انسان در درگاه الهى‌ مي‌شود و توجه خداوند به انسان، به واسطه دعا، راز و نياز و گريه و زارى به درگاه او مى‏باشد. و اگر انسان اهل مناجات نباشد براى وي هيچ ارج و منزلتي در درگاه خداوند وجود ندارد لذا اسلام تأکيد دارد که تمام انسان‌ها بايد در طلب حاجات همتى والا و بلند داشته باشند تا در جهت‌ خشنودى خداوند قدم برداشته‌ و از درگاه حق حاجت‌هاي مهم از قبيل سلامتى دين و ايمان، زندگى سعادتمندانه، محشور شدن با پيامبر اکرم صلّى الله ‏عليه ‏و آله و خاندان پاکش، عاقبت به خيرى، حفظ و پايدارى اسلام، برخوردارى از درجات شهدا را از خداوند بلند مرتبه طلب نمايد.
طلب حاجت و دعا به درگاه خداوند بر دو‌گونه است:
1) دعاهاى مطلق: به اين معنا است که دعا کننده محتاج است و نيازهاى خود را به زبان خود با هر بيان و جمله‌اييکه مى‏تواند، در پيشگاه خداوند متعال اظهار کند که اين گونه دعاها را دعاهاى غير‌وارد يا غير‌مأثور مى‏نامند.
2) دعاهاى مأثور: به اين معنا است که دعا‌کننده الفاظ و جملات مخصوصى را که از طرف
معصومين عليهم‌السلام رسيده است را بيان کند که براي بعضى از آنها وقت مثل شب قدر، روز جمعه، روز عرفه و… و محلّ مخصوصي مثل مساجد خصوصا مسجد‌الحرام و مسجد‌النبي(ص) تعيين شده است زيرا مساجد برترين مکان مقدس جهت انجام دعا و نيايش است که داراي فضيلتي ويژه‌ مي‌باشد چرا که مسجد خانه خدا بر روي زمين است و اگر به عنوان مهمان در خانه خدا برويم و با خلوص او را بخوانيم خداوند به احترام اين حضور و از باب ميزباني سهل‌تر و سريع‌تر زمينه اجابت دعاي ما را فراهم‌ مي‌سازد و اوقات خاص مثل شب قدر که خداوند آن را در قرآن کريم بهتر از هزار ماه دانسته است. و براى بعضى ديگر زمان و مکانى معين نشده است. فرق بين اين دو گونه دعاها در اين است که ثواب و فضيلت دعاهاي مأثور براى کسى که به معناى آنها آشنا است بيش از دعاهاي غير‌ماثور است. چرا که معصومين عليهم‌‏السلام به نقائص بشر مطلع‌اند و به روحيه‌هاي فرد و جامعه آگاهتر و نسبت به کيفيت راز و نيازها بيناترند. از اينرو، سزاوار است دعا کننده، با چگونگى درخواست‌ها آشنا باشد و اين مسئله را از ائمه معصومين عليهم‌‏السلام فرا گيرد. (الهامي‌نيا؛ بي‌تا:1/65)
2-1‌0 دعا از منظر قرآن کريم
اينکه در هر مورد و موضوعي به آيات قرآن‏ کريم تمسک‌ مي‌کنيم به اين علت است که قرآن ام‌الکتاب و جامع‌ترين و کامل‌ترين نسخه شفا بخش براي هدايت و سعادت هميشه ‌بشر است که هر کسي علم و آگاهيش به قرآن بيشتر باشد قرآن هم بيشتر از او محافظت خواهد کرد از اين‌رو هرکه عالم‏تر و آگاه‏تر و قرآنى‏تر از ديگري بيشتر در پناه قرآن دارد.(غلامرضا؛ بي‌تا:147) و از طرفي نيايش و اهتمام به دعا در فطرت آدمى ريشه دارد همانطوري که اعتقاد به يگانگى خداوند امرى فطرى و وجدانى است و اين امر را در سوره زمر آيه 38 مي‌خوانيم‌: ?‌وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ?
و اگر از آنها بپرسى: “چه كسى آسمانها و زمين را آفريده؟” حتماً مى‏گويند: “خدا!”
قرآن کريم، نيايش در فطرت آدمى را در سوره عنکبوت آيه 65 با تشبيه جالبي‌ تبيين کرده است و مي‌فرمايد: ?فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ?
هنگامى كه سوار بر كشتى شوند، خدا را با اخلاص مى‏خوانند (و غير او را فراموش مى‏كنند) امّا هنگامى كه خدا آنان را به خشكى رساند و نجات داد، باز مشرك مى‏شوند.
2-1-01 اهميت دعا در قرآن
با نگاهي به آيات قرآن اهميت دعا و نيايش بهتر آشکار‌ مي‌شود. قرآن‌کريم در آيات متعددي بندگان را دعوت به دعا و نيايش‌ مي‌نمايد و شرط اجابت دعا را راز و نياز و درخواست قلبي و زباني‌ مي‌داند:
?وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ?‌(غافر/60)
پروردگار شما گفته است: “مرا بخوانيد تا (دعاى) شما را بپذيرم! كسانى كه از عبادت من تكبّر مى‏ورزند به زودى با ذلّت وارد دوزخ مى‏شوند”.
مي‌بينيم که در اين آيه‌ي شريفه خداوند متعال امر به دعا و طلب حاجت کرده و از طرفي در صورت دعا نمودن، تضمين اجابت فرموده و در صورت استکبار وعده ورود به جهنم با ذلت و خواري داده است.
?‌أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاء الْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قَلِيلاً مَّا تَذَكَّرُونَ?‌(نمل/62)
يا كسى كه دعاى مضطرّ را اجابت مى‏كند و گرفتارى را برطرف مى‏سازد، و شما را خلفاى زمين قرار مى‏دهد آيا معبودى با خداست؟! كمتر متذكّر مى‏شويد.
?وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِي وَلْيُؤْمِنُواْ بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ? (بقره/186)
و هنگامى كه بندگان من، از تو در باره من سؤال كنند، (بگو:) من نزديكم! دعاى دعا كننده را، به هنگامى كه مرا مى‏خواند، پاسخ مى‏گويم! پس بايد دعوت مرا بپذيرند، و به من ايمان بياورند، تا راه يابند (و به مقصد برسند)
2-1-2‌0 معاني دعا در قرآن
بطور کلي از نظر لغوي و از ديد کتاب قاموس قرآن دعا به معناي خواندن، حاجت خواستن، استمداد و طلب کردن است.(قرشي؛ 1371:2‌/344)
2-1-2-1‌0 خواندن
?هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِن لَّدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاء? (آل عمران/ 38)
در آنجا بود كه زكريا، (با مشاهده آن همه شايستگى در مريم، ) پروردگار خويش را خواند و عرض كرد: “خداوندا! از طرف خود، فرزند پاكيزه‏اى (نيز) به من عطا فرما، كه تو دعا را مى‏شنوى”
2-1-2-02 پرسش‌کردن
? قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لّنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لاَّ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُواْ مَا تُؤْمَرونَ?‌ (بقره/68)
“[بني‌اسرائيل به حضرت موسي عليه‌السلام گفتند:] براي ما از پروردگارت بپرس، اين گاو چگونه گاوي باشد، براي ما روشن کند”
2-1-2-3‌0 فريادرسي
? قُلْ أَرَأَيْتُكُم إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللّهِ تَدْعُونَ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ?‌ (انعام/40)
بگو: “به من خبر دهيد اگر عذاب پروردگار به سراغ شما آيد، يا رستاخيز برپا شود، آيا (براى حل مشكلات خود، ) غير خدا را مى‏خوانيد اگر راست مى‏گوييد؟”
2-1-2-4‌0 تشويق و‌ترغيب کردن
?وَاللّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلاَمِ وَيَهْدِي مَن يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ? ‌(يونس/25)
و خداوند به سراى صلح و سلامت دعوت مى‏كند و هر كس را بخواهد (و شايسته و لايق ببيند)، به راه راست هدايت مى‏نمايد.
? وَيَا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ?‌ (غافر/ 41)
“[مؤمن آل فرعون گفت:]‌اي قوم! چرا من شما را به نجات تشويق‌ مي‌کنم و شما مرا به آتش تشويق‌ مي‌کنيد.
2-1-2-05 کمک خواستن
? وَإِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِ وَادْعُواْ شُهَدَاءكُم مِّن دُونِ اللّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ? (بقره/23)‏
و اگر در‌باره آنچه بر بنده خود [پيامبر] نازل كرده‏ايم شك و‌ترديد داريد، (دست كم) يك سوره همانند آن بياوريد و گواهان خود را- غير خدا- براى اين كار، فرا خوانيد اگر راست مى‏گوييد!
2-1-2-06 نا‌م گذاري کردن
? لَا تَجْعَلُوا دُعَاء الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاء بَعْضِكُم بَعْضاً قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنكُمْ لِوَاذاً فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَن تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ? (نور/63)‏
صدا كردن پيامبر را در ميان خود، مانند صدا كردن يكديگر قرار ندهى خداوند كسانى از شما را كه پشت سر ديگران پنهان مى‏شوند، و يكى پس از ديگرى فرار مى‏كنند مى‏داند! پس آنان كه فرمان او را مخالفت مى‏كنند، بايد بترسند از اينكه فتنه‏اى دامنشان را بگيرد، يا عذابى دردناك به آنها برسد!
2-1-03 موضوعات دعاهاي قرآني (واثقي؛ 1388: 135‌-119)
* آسان شدن کارهاي سخت
? قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي *وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي *وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي? (طه/25-28)
گفت: پروردگارا! سينه‌ام را وسعت بخش * و کارم را براي من آسان ساز *و گره از زبانم بگشاي * تا سخنم را دريابند*
* آرزوي بهتر از آنچه از دست رفته
? عَسَى رَبُّنَا أَن يُبْدِلَنَا خَيْراً مِّنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ? (‌‌قلم/32)
اميد است که پروردگارمان بهتر از آن را به ما عوض دهد، ما به پروردگارمان روي آورده‌ايم.
* امنيت مکه
? وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَـذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَن نَّعْبُدَ الأَصْنَامَ? (‌‌ابراهيم/35)
و آنگاه که ابراهيم گفت: پروردگارا! اين شهر را ايمن گردان و من و فرزندانم را از پرستش بتان دور بدار.
* استعاذه
? وَقُل رَّبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ *وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَن يَحْضُرُونِ? (مومنون/97-98)
و بگو: پروردگارا‌! از وسوسه‌هاي شياطين به تو پناه‌ مي‌برم * و‌اي پروردگار من‌! از حضور آنها نزد من، به تو پناه‌ مي‌آورم.
? قُلْ أَعُوذُ بِرَبّ‏ِ الْفَلَقِ? ‌(‌فلق/1)
بگو به پروردگار سپيده‌دم پناه‌ مي‌برم.
? قُلْ أَعُوذُ بِرَبّ‏ِ النَّاسِ?‌ ‌(‌ناس/1)
بگو پناه‌ مي‌برم به پروردگار مردم.
? قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُن مِّنَ الْخَاسِرِينَ? ‌(هود/47)
گفت: پروردگارا! من به تو پناه‌ مي‌برم که از تو چيزي بخواهم که بدان علم ندارم، و اگر مرا نيامرزي و بر من‌ترحم نکني از زيان کاران‌ مي‌شوم.
* با نيکوکاران باشيم و باعاقبت خوش بميريم
? رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَنتَ وَلِيِّي فِي الدُّنُيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ? ‌(يوسف/101)
پروردگارا! تو به من بهره‌اي از فرمانروايي دادي و راز تعبير خواب‌ها به من آموختي. ‌اي پديد آورنده‌ي آسمان‌ها و زمين‌! تو در دنيا و آخرت مولاي مني، مرا مسلمان بميران و قرين شايستگان ساز.
? وَمَا تَنقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْراً وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ‌?‌ (‌اعراف/126)
و تو از ما انتقام نمي‌گيري مگر براي اينکه ما به آيات پروردگارمان – وقتي براي ما آمد‌- ايمان آورديم. بار الها! بر ما صبوري ببار و ما را مسلمان بميران.
* براي آغاز کارها
? وَقَالَ ارْكَبُواْ فِيهَا بِسْمِ اللّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ? ‌(هود/41)
و نوح گفت: در آن سوار شويد. که روانه شدن و لنگر‌انداختنش به نام خدا است. پروردگار من آمرزنده‌ي مهربان است.
? وَلَمَّا بَرَزُواْ لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُواْ رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ ? (بقره/250)
و چون با جالوت و سپاه او روياروي شدند گفتند: پروردگارا‌! بر ما شکيبايي ببار، و قدم‌هايمان را استوار ساز، و بر قوم کافر پيروزمان گردان.
? وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ ربَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ? (آل عمران/147)
و گفتارشان جز اين نبود که‌ مي‌گفتند: پروردگارا! گناهانمان را بيامرز، و از زياده روي ما در کارمان درگذر، و قدم‌هايمان را استوار‌دار، و ما را بر گروه کافران پيروز گردان.
? لاَ يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْراً كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنتَ مَوْلاَنَا فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ? ‌(بقره/286)
خداوند هيچ کس را جز به‌اندازه‌ي توانش تکليف نمي‌کند. هر چه نيکي کرده به سود او و هر چه بدي کرده وبال اوست. پروردگارا‌! اگر فراموش کرديم يا به خطا رفتيم بر ما خرده مگير. بار الها‌! و تکليف سخت بر ما بار مکن، نان که بر پيشينيان ما بار کردي. بار الها‌! و آنچه تاب آن را نداريم بر دوش ما مگذار، و از ما درگذر، و ما را بيامرز و بر ما رحم کن که مولاي ما تويي، پس ما را بر گروه کافران ياري و پيروزي ده.
* پيشواي متقين شويم
? وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَاماً? (‌فرقان/74)
و کساني‌اند که‌ مي‌گويند: پروردگارا‌! به ما از همسران و فرزندانمان روشني چشم عطا کن و ما را پيشواي پرهيزکاران گردان.
* تسبيح الهي
? لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَتَقُولُوا سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ * وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنقَلِبُونَ? (‌زخرف/13-14)
تا بر پشت آنها قرار گيريد، سپس چون بر روي آنها نشستيد، نعمت پروردگار خود را ياد کنيد و بگوييد: پاک است خدايي که اينها را مسخر ما کرد و (گرنه) ما را توان رام کردن آنها نبود * و بي‌ترديد ما به سوي پروردگارمان باز خواهيم گشت.
? وَذَا النُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَاضِباً فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَن لَّا إِلَهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ? (انبيا/87)
و صاحب ماهي (يونس) را (يادکن)، آنگاه که خشمگين (از ميان مردم خود) برفت و پنداشت که ما هرگز بر او تنگ نمي‌گيريم، (که ماهي او را بلعيد) پس درون تاريکي‌ها ندا در داد که معبودي جز تو نيست. منزهي تو. به راستي که من از ستمکاران بودم.
? دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلاَمٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ? (‌يونس/10)
در آنجا دعايشان اين است: بار خدايا‌! تو منزهي. و درودشان در آنجا سلام است، و پايان دعايشان اين است: سپاس خداي را که پروردگار‌ جهانيان است.
* تقاضاي داوري و ياري از خداوند
? قَالَ رَبِّ احْكُم بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ? (‌انبيا/112)
(‌پيامبر) گفت:‌اي خداي من‌! به حق داوري کن (ظالمان را کيفر ده) و از پروردگارمان خداي رحمان، در برابر آنچه توصيف‌ مي‌کند، ياري خواسته‌ مي‌شود.
? قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ * فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِي وَمَن مَّعِي مِنَ الْمُؤْمِنِينَ? ‌(‌شعرا/117-118)
گفت: پروردگارا! قوم من مرا تکذيب کردند* پس ميان من و آنها فيصله ده، و من و مؤمنان همراه مرا نجات بخش.
* توبه و طلب آمرزش
? رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَن دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِناً وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَاراً‌? (‌نوح/28)
پروردگارا! بر من و بر پدر و مادرم و هر کس که با ايمان به خانه‌ي من در آيد و بر مردان و زنان با ايمان ببخشاي و ظالمان را جز هلاکت و تباهي ميفزاي.
?‌ قَالَ رَبّ‏ِ إِنىّ‏ِ ظَلَمْتُ نَفْسىِ فَاغْفِرْ لىِ فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ? (قصص/16)
گفت: پروردگارا‌! من بر خويشتن ستم کردم، مرا ببخش! پس (خدا) از او درگذشت که او آمرزنده‌ي مهربان است.
? وَ وَصَّيْنَا الْانسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَ وَضَعَتْهُ كُرْهًا وَ حَمْلُهُ وَ فِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شهَْرًا حَتىَّ إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبّ‏ِ أَوْزِعْنىِ أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتىِ أَنْعَمْتَ عَلىَ‏َّ وَ عَلىَ‏ وَالِدَىَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا‌ترضَئهُ وَ أَصْلِحْ لىِ فىِ ذُرِّيَّتىِ إِنىّ‏ِ تُبْتُ إِلَيْكَ وَ إِنىّ‏ِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ? (احقاف/15)
و انسان را به نيکي درباره‌ي پدر و مادرش سفارش کردم. مادرش با دشواري به او باردار شد و با دشواري او را بر زمين نهاد، و بارداري و از شير گرفتنش سي‌ماه است، تا آنکه به رشد کامل خود برسد و چهل ساله شود، مي‌گويد: پروردگارا‌! در دلم افکن نعمتي را که به من و پدر و مادرم ارزاني داشته‌اي سپاس گويم و کار شايسته‌اي انجام دهم که تو‌ مي‌پسندي، و فرزندانم را برايم شايسته گردان. به راستي من به درگاهت تو به آوردم و من از فرمانبردارانم.
* توکل
?‌ قَدْ كاَنَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فىِ إِبْرَاهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُواْ لِقَوْمهِمْ إِنَّا بُرَءَ ؤُاْ مِنكُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكمُ‏ْ وَ بَدَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَ الْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتىَ‏ تُؤْمِنُواْ بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَ مَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِن شىَ‏ْءٍ رَّبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكلَّنَا وَ إِلَيْكَ أَنَبْنَا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ? (‌ممتحنه/4)
همانا براي شما در (حالات)ابراهيم و کساني که با او بودند سرمشق خوبي است، آنگاه که به قوم خود گفتند: ما از شما و از آنچه به جاي خدا‌ مي‌پرستيد بيزارم و (آيين) شما را منکريم، و ميان ما و شما براي هميشه دشمني و کينه پديد امده است تا وقتي که به خداي يگانه ايمان بياوريد، جز گفته‌ي ابراهيم به پدر (خوانده‌ي) خود که من براي تو آمرزش خواهم خواست، و من براي تو در برابر خدا، اختيار چيزي را ندارم. پروردگارا‌! بر تو توکل کرديم و به سوي تو روي آورديم و بازگشت ما به سوي توست.
* تفويض
?‌ فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِى إِلىَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرُ بِالْعِبَادِ? (‌غافر/44)
پس به زودي آنچه به شما‌ مي‌گويم به خاطر خواهيد آورد و من کار خويش را به خدا واگذار‌ مي‌کنم، که خدا به (حال‌)بندگان بيناست.
* حمدالهي
?‌ دَعْوَئهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَ تحِيَّتهُمْ فِيهَا سَلَامٌ وَ ءَاخِرُ دَعْوَئهُمْ أَنِ الحَمْدُ لِلَّهِ رَبّ‏ِ الْعَلَمِينَ? (‌يونس/10)
و در آنجا دعايشان اين است: بارخدايا! تو منزهي، و درودشان در آنجا سلام است، و پايان دعايشان اين است: سپاس خداي را که پروردگار جهانيان است.
? ‌وَ نَزَعْنَا مَا فىِ صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍ‏ تجَرِى مِن تحَتهِمُ الْأَنهْارُ وَ قَالُواْ الحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى هَدَئنَا لِهَاذَا وَ مَا كُنَّا لِنهَتَدِىَ لَوْ لَا أَنْ هَدَئنَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالحَقّ‏ِ وَ نُودُواْ أَن تِلْكُمُ الجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ‌? (‌اعراف/43)
و از سينه‌هايشان هر کينه‌اي که باشد بر‌ مي‌کنيم؛ از زير پاهايشان نهر جاري است، و‌ مي‌گويند: حمد خدايي را که ما را به اين (نعمت‌ها) هدايت کرد، و اگر خدا ما را هدايت نکرده بود، راه نمي‌يافتيم. بي‌شک فرستادگان پروردگارمان حقيقت را آوردند. و به آنها ندا داده شود که اين همان بهشت است، که به پاداش آنچه انجام‌ مي‌داديد وارث آن شده‌ايد.
* دعا براي همسر
? ‌وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَ ذُرِّيَّتِنَا قُرَّةَ أَعْينُ‏ٍ وَ اجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا? (‌فرقان/74)
و کساني‌اند که‌ مي‌گويند: پروردگارا‌! به ما از همسران و فرزندانمان روشني چشم عطا کن و ما را پيشواي پرهيزکاران گردان.
* دعا براي پدر و مادر
?‌ رَّبّ‏ِ اغْفِرْ لىِ وَ لِوَالِدَىَّ وَ لِمَن دَخَلَ بَيْتىِ‏َ مُؤْمِنًا وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ لَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارَا? (‌نوح/28)
پروردگارا‌! بر من و بر پدر و مادرم و هر کس که با ايمان به خانه‌ي من درآيد و بر مردان و زنان با ايمان ببخشاي و ظالمان را جز هلاکت و تباهي ميفزاي.
? ‌وَ اخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلّ‏ِ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُل رَّبّ‏ِ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانىِ صَغِيرًا? (‌اسراء/24)
و از سر مهرباني بال فروتني بر آنان بگستر و بگو: پروردگارا‌! آنها را به پاس آنکه مرا در کودکي پروراند ببخشاي.
* دعا براي برادر
?‌قَالَ رَبّ‏ِ اغْفِرْ لىِ وَ لِأَخِى وَ أَدْخِلْنَا فىِ رَحْمَتِكَ وَ أَنتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ? (‌اعراف/151)
موسي گفت: بارالها‌! من و برادرم را بيامرز و ما را در (پناه) رحمت خود درآور، تو از همه‌ي مهربانان مهربانتري.
* دعا براي فرزندان و نوادگان
?‌ وَ نَادَى‏ نُوحٌ رَّبَّهُ فَقَالَ رَبّ‏ِ إِنَّ ابْنىِ مِنْ أَهْلىِ وَ إِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَ أَنتَ أَحْكَمُ الحَاكِمِينَ? (‌هود/45)
و نوح پروردگار خود را ندا کرد و گفت: پروردگارا‌! پسرم از خاندان من است و قطعاً وعده تو راست است و تو بهترين داوراني.
? ‌وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبّ‏ِ اجْعَلْ‌هاذَا الْبَلَدَ ءَامِنًا وَ اجْنُبْنىِ وَ بَنىِ‏َّ أَن نَّعْبُدَ الْأَصْنَامَ? (‌ابراهيم/35)
و آنگاه که ابراهيم گفت: پروردگارا‌! اين شهر را ايمن گردان و من و فرزندانم را از پرستش بتان دور بدار.
?‌هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبّ‏ِ هَبْ لىِ مِن لَّدُنكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سمَيعُ الدُّعَاءِ? ‌(‌ال عمران/38)
اينجا بود که زکريا پروردگارش را بخواند و عرضه داشت: بارالها! از جانب خود فرزندي پاک عطايم کن که تو شنواي دانايي.
? ‌وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَ ذُرِّيَّتِنَا قُرَّةَ أَعْينُ‏ٍ وَ اجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا? (‌فرقان/74)
و کساني‌اند که‌ مي‌گويند: پروردگارا‌! به ما از همسران و فرزندانمان روشني چشم عطا کن و ما را پيشواي پرهيزکاران گردان.
* دعا براي مؤمنان
? رَّبّ‏ِ اغْفِرْ لىِ وَ لِوَالِدَىَّ وَ لِمَن دَخَلَ بَيْتىِ‏َ مُؤْمِنًا وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ لَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارَا? (‌نوح/28)
پروردگارا! بر من و بر پدر و مادرم و هر کس که با ايمان به خانه‌ي من درآيد و بر مردان و زنان با ايمان ببخشاي و ظالمان را جز هلاکت و تباهي ميفزاي.
? رَبَّنَا اغْفِرْ لىِ وَ لِوَالِدَىَّ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ? (ابراهيم/41)
پروردگارا! من و پدر و مادرم و همه‌ي مؤمنان را در آن روز حساب بر پا‌ مي‌شود بيامرز.
* در بهشت متنعّم بودن
? وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبّ‏ِ ابْنِ لىِ عِندَكَ بَيْتًا فىِ الْجَنَّةِ وَ نَجِّنىِ مِن فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنىِ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ? ‌(تحريم/11)
و خدا براي کساني که ايمان آورده‌اند، همسر فرعون را مثل آورده، آنگاه که گفت: پروردگارا! براي من نزد خويش در بهشت خانه‌اي بساز و مرا از (شر) فرعون و عمل او نجات ده و مرا از مردم ستمکار برهان.
? رَبَّنَا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتىِ وَعَدتَّهُمْ وَ مَن صَلَحَ مِنْ ءَابَائهِمْ وَ أَزْوَاجِهِمْ وَ ذُرِّيَّتِهِمْ إِنَّكَ أَنتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ? (غافر/8)
پروردگارا‌! و آنان و هر که از پدران و همسران و فرزندانشان را که به صلاح آمده‌اند، به بهشت‌هاي جاوداني که وعده شان داده‌اي داخل کن، همانا تو خود شکست ناپذير و حکيمي.
* روزي اهل مکه
? وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِمُ رَبّ‏ِ اجْعَلْ‌هاذَا بَلَدًا ءَامِنًا وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ ءَامَنَ مِنهُم بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ قَالَ وَ مَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلىَ‏ عَذَابِ النَّارِ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ? (بقره/126)
و آنگاه که ابراهيم عرضه داشت: پروردگارا! اين مکان را شهر امني قرار ده و مردمش را از نعمت‌هاي فراوان روزي رسان، مردمي که به خدا و روز واپسين ايمان آرند. فرمود: اما آنکه کافر شود، ‌اندکي برخوردارش‌ مي‌کنم، سپس او را به سوي عذاب آتش‌ مي‌کشانم و چه بد سرنوشتي است.
* زياد شدن نورانيت



قیمت: تومان


پاسخ دهید